КҮЙ СИҚЫРЫ ТУРАЛЫ СЫР

  • 28.12.2019
  • 550 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Серікқали ХАСАН,
«Ақиқат» журналының
бөлім редакторы

Ертесіне ұйқысынан әдеттегідей ерте тұрған соң, Аңсатовтың қаланың күншығыс беткейіндегі дарияның іргесіне шоғырланған автобекетке барып, сондағы ала таңмен облыстың шалғай аудандарына бағыт алатын жолаушылар автобустарының бірімен «қайдасың, Қаражол?!» деп, бірден құм-таулардың етегіндегі өз туған ауылына қарай тартып кетуіне де болатын еді. Жоқ, бұл өйтпеді! Туған өлкесіне араға соншама ұзақ уақыт салып, әбден өзінің сағыныш құсын осыншама самғатып келіп отырғандықтан, бір күн болса да, баяғыда жалындап өткен жастық шағында өзінің талайғы балауса көркем суреттері мен ең алғашқы кескіндеме әдісімен жазылған көркем полотноларына сәттілік тілеп, қиялына қанат бітіріп, өнердегі өрге озуына кең жол ашқан шақтарын еске түсіріп, сол кез, сондағы тебіреніс, толғаныс, сондағы өз өміріндегі ең бір ұмытылмастай болған сәттердің бәрін зор сағынышпен қайтара бір еске алып, сол кездегі кезекті бір көрме, байқаулардағы өзінің көңілі тасып, үлкен бір қуаныш үстінде шығып, сондағы облыстың әр қиырынан, тіпті, бірқатары іргелес облыстардан келген әріптес-тұстастарымен бірге серуендеп, әлдебір мама теректер мен гүлзар бақтардың іргесіндегі орындықтарда отырып, өнер, акварель және майлы бояулармен жазылған суреттердегі тек бірыңғай шалғайдағы өзен, көлдердің жағалауына шоғырланған өз туған ауылы, туған өлкесінің табиғаты, тұрмыс-тіршілік әрекеттері, қарапайым адамдары, балықшылардың тірліктері, балалардың қызықты өмірі туралы ғана емес, өзінің жүрегін тербетіп, көңіліне маза бермейтін асыл арман, ғажайып қиял дүниесіне құлаш сермеп, емін-еркін көсілгендіктеріне қатысты ғана ой бөлісіп, сыр шертіскен саялы бақтарды қайтара бір аралап, іштей рахат бір күйге де бөленгісі келді. Шынында да, бұның бәрі сен үшін тіптен-ақ қызық емес пе?! Осыдан жиырма бес-отыз жыл бұрын, бұл облыс орталығындағы Көркемсурет галерееясындағы көрмелерге қатысып жүргенде, дәл бір өзі сынды балғын таланты мен бейнелеу өнеріндегі ептілігін танытып, артынша бір жерден жарып шыққысы келіп, әлден-ақ жұлқынып жүргендері ондап саналатын еді. Бұл кездегі алғашқы көрмелердің бірінде көл жағалауындағы балықшылар өмірінен жазылған этюд, пейзаждарын бұның ашық түсті, тек қана ауыл өмірінен сыр шерткен суреттерімен қатар қойылған дудар бас, көзәйнекті бала, сол алғашқы көрмеде кескіндеме пейзаждарымен-ақ жүлделі екінші орынға ие болып, ұйымдастырушылар сыйлаған су жаңа, сыртындағы пластикалық қабына «Шедевр» деп жазылған қымбат бағалы майлы бояуларды құшағына алып тұрып, көздерінен қуаныш жасын тамшылатқан ұзын шашты, қараторы, имек қасты бойжеткен, ал, бірде кезекті байқаудың соңынан қаладағы педагогикалық институттың көркемсурет және графика факультетінде өткен мастер-класта бұлардың алдына жұлқынып, өзі сұранып шығып, өзінің шығармашылық лабораториясы хақында көсілтіп, ұзақ сөйлеген ақшылсары, бойшаң, кешегі көрменің кезінде өзінің тақырып ауқымдылығы және өнімді жұмыс істейтіндігімен аты шығып, бірден көпшілік назарына ілінген қалалық бала, тағысын-тағы этюдші, пейзажшы және өзге де жанрлардағы суреттер салуға ұмтылыстар жасап жүрген үкілі үміт иелерінің бет-әлпет, жүріс-тұрыс, киім киіс, әзіл-қалжың, сыңғырлаған күлкілері мен солардың шығармашылықтарынан туындап, бірқатары әртүрлі жүлделерге ие болып, ендігі бірқатары жергілікті газеттер мен республикалық балалар журналдарында жарияланған талайғы көркем туындылары есіне түсіп, көлбең-көлбең етіп, көз алдына дейін де келе беретіндігін қайтерсің?!
Аңсатов ертеңгілік мейманхана алдына шығып, гүлзар бақтың ішінде әрі-бері біразырақ серуендеп келіп, астыңғы қабаттағы мейрамханадан тамақ ішіп, жақсылап киініп алып, далаға асығыс шыққанмен, жолай ешқандай көлікке отырмай, бірден қаланың орталығындағы өзіне таныс Көркемсурет галереясына қарай бағыт алды. Өйткені, бұл бертінде өз туған өлкесіне артынып-тартынып, талай мәрте келіп-кетіп жүргенде, ылғи да міндетті түрде соғып, азды-кемді уақыт болатын ең бір жүрегіне ыстық орын да соңғы жылдары көрме залдары ұлғайып, әртүрлі мазмұндағы және тақырыптық көрмелер жиі өткізіліп, қалалықтар мен қала қонақтарының көзәйіміне айналып кеткен нағыз бір мәдени-эстетикалық орын да сол Көркемсурет галереясы болатын. Бұрынғы бұрынғы ма, бұнда әр келген сайын, Аңсатов та көрме сөрелеріндегі әрбір жаңалық, әрбір жаңа автор, олардың әртүрлі жанрлардағы әрбір көркем полотноларына ерекше мән беріп, өзінің де көңілі жадырап, көрмені ұйымдастырушылар, көрмеге қатысушылар және көрме залдарындағы әр жолғы, әр тақырыптарда көрермендермен шүйіркелесіп, қажетті жерінде олардың өз шығармашылығына қатысты сауалдарына тиісінше жауап беріп, әрі бүгінгі заман талабына сай, бейнелеу өнеріне қойылып отырған талап-тілектер хақында сыр шертісіп, іргелі ізденістер, шеберлік қырларына қатысты ақыл-кеңестерімен бөлісуден еш жалықпайтын. Қайта, ондай кездерде бұның жүзі жадырап, көздері жайнап, өзін ерекше бір қуанышты жағдайда сезінетін.
Осы жолы да солай болды. Осы жолы да Аңсатов осыдан бірнеше жыл бұрын, едендеріне мраморлы тақтайшалар төселінген Көркемсурет галереясының қастерлі табалдырығынан аттай бергенде-ақ, бұндағы өзінің ескі таныстары бірден құшақтарын жәйіп, алдынан жүгіре басып шығып:
– Ба-а-а?!. Бізге кім келді десек?!.
– Хош келдіңіз, Аңсатов мырза!..
– Кәнеки, төрге шығыңыз, Аңсатов мырза!.. Біз сізді аңсап күткелі бері қаш-ш-ша-а-ан?!
– Рас, біз сізді соңғы жылдары бас айналдырарлықтай зор табыстарға жетіп жүріп, бір қиырдағы бізді мүлдем ұмытып кеткен шығар деп, не сізді бұрынғыдай туған өлкеге келуге уақыты болмай жүр ме екен деп те ойлайтынбыз. Жо-жоқ, сіздің енді тап осында келгендігіңіз туралы хабар әлі құлағымызға естілмей жатып, үн-түнсіз осында келгендегі сапарыңыздың ең алғашқы «біссімілләсін» біздің шағын Көркемсурет галереямыздан бастайды деген ой үш ұйықтасақ та, түсімізге кіріп пе?! Бәрекелді, бәрекелді!.. Хош келдіңіз! – деп, келіншектер жағы жалма-жан оны қолтықтай ұстап, алдағы жаңа бір көрмеге даярлықтар жасалып жатқан бір көрме сөресіне қарай алып жүрді. Бұндағылардың өзін бұлайша қарсылауы, бұндай ыстық ықылас білдіріп, алдағы өздерінің үлкен үміт-сеніммен қолға алып, өлкенің мәдени-рухани өміріндегі бір үлкен оқиғаға айналдырғалы жатқан жұмыстарымен таныстырып, ара-арасында ақыл-кеңес сұрап, бұның ой-пікірлерін білуге асыққандықтарының бәрі бұның да көңілін марқайтып, тіпті, жылдар өте келе, осының бәрі әбден үйреншікті болып кеткен жәйттер болса да, бұндағы ескі таныстармен әр жолғы (кейде Алматыдан келе жатсын, не елдің өзге бір қиырындағы әлдебір көрмелерге қатысып келе жатсын, мейлі) осыншама сағынышпен қауыша қалғанда, бұның да кәдімгідей көңілі көтеріліп, осыдан бірнеше жыл бұрын, осындағы қайсыбір өнер жанашырларының бірі айтқандай, көздерінен өмір отының ұшқындары лаулап, бір сәт өзінің де шешіле сөйлеп, сыр ақтаратындығы бар еді.
Аңсатов бұл жолы да бұндағылардың өз Көркемсурет галереяларында өткен басты-басты көрмелер, солардағы тақырып ауқымдылығы, шеберлік сырлары, бұндағы бірқатар жергілікті танымал қылқалам шеберлері әлі күнге дейін көрмелерге белсене қатысып, ал, олардың өздері әлдебір мекеме, кәсіпорындарда қызмет жасап жатса да, кейбір жағдайларда бұндағылардың әлдебір тақырыптық суреттерге берген тапсырыстарына дейін тез орындап, көңілдерінен шығып келе жатқандықтары хақында ауыз толтырып айта келіп, кейбір бұл әлі есімдерін білмейтін, шығармашылық жұмыстарымен бұрын еш таныс емес жас қылқалам шеберлері хақындағы әңгімелерін қызығып, әрі құныға тыңдады. Әлі де айтылар әңгіме, қызықты дерек-мәліметтері тағы көп. Бұл осындай әңгімелерді тыңдай отырып, кейде іштей: «Әттең, соны кезінде көра алмағандығым, тым құрыса, ести алмағандығым-ай!..» – деп, өкінгендей болғанмен, көрме орталығындағылар асқан мұқияттылық танытып, кезінде өлке бейнелеу өнеріндегі айтулы шара болып өткен әлгіндей көрмелердің бірқатарында үздік шыққан көркем полотнолардың альбомдарын да жасап үлгеріпті.
Аңсатов енді бір оңашада соларды көрме галереясындағылармен бірге асықпай қарап, сондағы өзі білмесе де, кезінде қала және өлке өнерсүйер қауымы өте қатты сүйсініп және жергілікті өнертану мамандарынан жоғары баға алған түрлі жанрлардағы майлы бояулармен жазылған көркем полотнолардың әрқайсысына ерекше тоқталып, олай да, бұлай да аударыстыра қарап, кейде өзі де ойланғандай болып, әлгі көркем полотноларды да, оларды өздерінің бар ынты-шынтыларымен жазған жергілікті жас таланттарды да қолдап, қолпаштай түскендей болып, сүйсіне бас шайқап, кейде одан әріге шыдай алмай, тағы да ішкі сырларын аңғартқандай кейіппен күлімсірей қалатын.
–Иә, ғаж-жап, ғаж-жа-ап!.. – дейді сосын өзін айнала қоршап отырған көрме қызметкерлеріне де өзіндік ризашылығын білдіріп.
Сол отырғанда, оларға да керегі осы емес пе?! Жоқ, Аңсатов тіптен тоқтай алар емес! Бірнеше тақырыптық альбомдардан тұратын әлгі көркем полотноларды асқан қызығушылықпен тамашалап қарай отырып, кейде оларды бір-бірімен салыстырып, тағы да әлдебір сыр аңдағандай, өзі үшін кереметтей бір жаңалықтар ашқандай болып, не сол әлгіден бергі іштегі осыншама бұрқ-сарқ етіп қайнасып жатқан ойларын ақтарып айтуға уақыт таппағандай, өзімен-өзі ғана болғандығы емес, қайта өз туған өлкесіндегі бейнелеу өнеріне жаңалық болып қосылып, бүгінгі таным-білігі зор, әрі шығармашылық жұмыстағы көптеген игіліктерге кезіндегі суретқұмар, арманшыл ауыл баласы, майлы бояулармен жұмыс істеуді тек армандап қана өткен бұның өзінен көп бұрын қол жеткізген жас буын өкілдердің дәл өздерінің жасындағы суретшілердің бастарында жиі кездесетін еліктеу, шалықтау дегенге шалдықпай, тым ерте есейіп, өнерде де ерте марқайып, құлаштарын тым кеңге салғандықтарына таңырқап, іштей қатты сүйсінгендігінде еді. Бір ғажабы, бұның өз туған өлкесіндегі өндірте жұмыс істеп, жергілікті өнерсүйер қауымның көңілдерінен шығып келе жатқан жас қылқалам шеберлерінің бәрінің де өз туған өлкесі, өз туған ауылдарына деген құрмет сезімдері ерекше! Солардың туған жерге арналған этюд, пейзаж, тақырыптық суреттерінің ешқайсысы да бір-бірін қайталамай, әрқайсысының өзіндік жаңалық, өзіндік өрнек, өзіндік мақам-бедер таба білгендіктерінің өзі-ақ неге тұрады десейші?! Ал, бұлардағы бояулардың алмасуы, әрбір суреттегі анық та, жарқын түстер, өз айтар ойларын еш бүкпесіз ашық, әрі бейнелі тілмен айта білгендіктері ше?!
Аңсатовтың әлгіден бергі том-том альбомдарды ақтарып отырып, ағыл-тегіл ойға беріліп, жүзінен шуақ шашқалы бері, көрме қызметкерлерінің өздері де қуанысып, әлсін-әлсін:
-Солай, Аңсатов мырза! Сіздің туған жердегі ізбасарларыңыз да уақыт, заман көшінен қалыспай, асқан шабыт құшағында жұмыстанып келеді! – деп қояды.
Талант, шәкірт, ізбасарлар… Талантқа ғана еліктеу… Тәйір-ай, қаншама жерден талантты, танымал қылқалам шебері дегенмен, бұның өзі де ет пен сүйектен ғана жаратылған бір пенде емес пе?! Әлгіндей жүрекке жылы тиетіндей сөздерді естіген сайын, бұның да қаралай көңілі толқып:
– Мен ертең облыстың шалғайындағы өз туған ауылыма қарай жүретін едім. Әзірше бұнда кідіре алмаймын! Тым болмаса, соңыра Алматыға қайтар жолда сіздердің көрмелеріңіздің беткешығар қаймағына айналып, өлкедегі бейнелеу өнерінің мерейін үстем етіп келе жатқан іні-қарындастарыммен кездесудің реті болар ма екен?! – дегенді айтуға мәжбүр болғандығын қайтерсің?!
Аңсатовтың аузынан осындай бір жүрекке ыстық тиер сөздердің шығуы-ақ мұң екен, жергілікті Көркемсурет галереясындағылар алдағы күндердің бірінде оның бұл тілегін де еш бұлжытпай орындауға өздерінің уәделерін берді. Бір сөзбен айтқанда, Аңсатовтың бұл күнгі қуанышында бір шек болмады, әрі кешкілік қала мейрамханаларының бірінде жергілікті Көркемсурет галереясындағы ескі достарымен бірге болып, алдағы көрме залдарының бірінде өтетін кездесуді өзіндік бір мастер-класс, не өзінің өз туған өлкесіндегі жас қылқалам шеберлеріне жасалған қайырымдылық шарасына айналдыру жөніндегі ойларымен бөлісті де, ертесіне ала таңмен қала шетіндегі автобекетке барып, сондағы жолаушылар автобусымен өз туған ауылына қарай тартып кетті. Аңсатов сол келе жатқанда, алда әлі өзін көп жұмыстар, тебіреніс, толғаныстар тосып тұрғандығын да сезетін. «Әуелі неден бастау керек?» Міне, бұл жердегі ең бастысы да осы еді. Соңыра бұл баяғыда бала кезінде ауыл сахнасынан бір көріп, қадір-қасиетін өз бойына іліп қалған күйші-дарынды сұрастырып, бүгінде оның қайда тұрып жатқандығын білген күннің өзінде де, әзірше алда әлі өзінің қай жаққа, тағы қанша күндерге сапар шегетіндігі де белгісіз емес пе?! Тәңірі-ау, бұл үшін баяғыда өзінің ауыл клубының сахнасындағы күмбірлеткен қоңыр күйлерімен ерекше қатты әсер етіп, дәл сол сәттен бастап, өз өмірін мүлдем басқа жаққа қарай бұрып жіберген сол бір өнер шебері, дүлдір күйші уақыт өткен сайын, өз өміріндегі ең бір асыл тұлғаға да айналып келе жатқан жоқ па?! Әсіресе, осы жолы ауылға келе жатқанда, бұл кешегі әуе кемесінде, көлікте де ұдайы өз қиялындағы алып тұлғамен сан рет шұрқыраса көрісіп, ағыл-тегіл сырласып та үлгермеді ме?! «Ұлы ұстаз, сіз бүгінде қайда екенсіз?! Сіз өзіңіздің бұл өмірде мендей шәкіртіңіз барын, әрі бүгінде оның әр таңда да өзіңізді аңсап, іштей қатты сағынып жүргендігін білер ме екенсіз?!» – деген еді бұл кешегі күндері көкте де, жерде де келе жатып. Ал, ол, ол… ол ше? Ол дәл сол баяғыдағы бұлардың ауылындағы клуб сахнасының төрінде кішкене қоңыр домбырасымен күй шалқытып отырғандағыдай-ақ қарапайым қалпы, өзінің қоңырқай жүзін мұң шалып, бір сәт күймен бірге қиялданып, бейнебір өзі де қыран сынды талмай қалықтап, сонау қияда самғап жүргендей күйді бастан кешіп, бұған: «Білемін білемін, Аңсатов! Сен менің өмірдегі бірден-бір дара және ең бір адал шәкіртімсің! Сенсең, мен саған алғаш өзіңнің қолыңа қылқалам ұстап, акварель бояуымен сурет сала бастағаныңнан-ақ тілекші болып, ақ батамды да бергенмін! Ризамын, ризамын, саған! Алда да тек биіктерде ғана самғай бергейсің!» – дей береді. «Ал, мен болсам, қазір жолда келе жатырмын. Тек сізді соңыра қайдан кездестіре алар екенмін, Ұстаз?!» – дегенмен, ол енді бұл тұста мүлдем үнсіз қалды. Мүмкін, оның өзі де бұны осыншалықты сағынғандықтан, әлде іштей қатты толқығандықтан да солай болған шығар?! Сөз жоқ, егер, бұл осыдан көп жылдар бұрынғы ауыл клубында домбыра шанағында ойнап, «Алқызыл қанатты періште құстар – қоқилар» күйін күмбірлеткен өнерпаз жігіттің бүгінде қайда тұратындығын білсе, оны соңыра қалай да іздеп таппақ! Жо-жоқ, ол бүгінде қай қиырда, тіпті, мейлі, бұл ойлағандай өнерлі ортадан қалып, ендігі әлдебір шалғайдағы шағын ауылдардың бірінде азын-аулақ малын бағып, өз отбасы, бала-шағасын асырап, тек бірыңғай қоңырқай тірліктермен күн кешіп отырса да, бұл соңыра оны сол жерлерге дейін де іздеп барып, сондағы ел-жұрттың көздерінше:
– Сіз менің Музамсыз! Өнердегі ең алғашқы тәлімгер-ұстазымсыз! Жоқ, сіздің орныңыз бұл жер емес, сіз ендігі үлкен қалалардың біріндегі өнерлі ортаның сыйлысы болып, өзіңіздің өнегелі өміріңізді әрі қарай да жалғастыруға тиістісіз! Біз тек алда сол үшін ғана күресеміз! – деп, жалма-жан оның алдына бас иіп, одан әрі тағы бір ерекше толғаныс үстінде: – Рас, ұлы ұстаз, мен бұдан былай, қай кезде де, қай жерде де сіздің жарқын бейнеңіз бен асқан талантыңызды зор сағынышпен осылайша өзімнің есіме алмақпын! Өйткені, менің өнердегі даңғыл жолымда, талантымның ең алғашқы бүршік атып, бертіндегі мәуелі баққа айналып, жадырай күліп, жайқалған шақтары мен өзімнің әрбір бояу, қылқаламымның ұшы мен әрбір жаңа көркем полотномда да сіз барсыз! Менің өнеріммен бірге сіз де жасай бересіз!» – дегенді де айтар еді…
Кім білген, бәлкім, бұл сапар соңыра бұның шығармашылықтағы бір үлкен бақытына да айналатын шығар?! Соңыра өзінің іздеген тәлімгер-ұстазын тауып, шұрқырасып кездесе алса, бұның шығармашылық ғұмырбаянындағы жаңа бір беттердің де бастау алмасына кім кепіл?!
Алматылық атақты қылқалам шебері Аңсатовты тап осы жолы елдің бір қиырындағы өз туған ауылына тап осылайша оқыстан сау етіп келіп қалар деп, рас, қапелімде бұндағы ешкім де ойламаған; жо-жоқ, түптеп келгенде, бұның бәрі де мүлдем күтпеген жерден басталды емес пе?! Оның сол күні қаладан қатынайтын жасыл белдеулі жолаушылар автобусынан түсіп, іргедегі әдетте кешкілік ауыл клубында болатын киноның аты жазулы тұратын бағанды айналып өтіп, бірден өзінің шеткері көшедегі үйіне қарай аяңдай бастағандығын маңайдағылардың бәрі де көрді. Сырттай шырамытып, оның Алматыдағы атақты қылқалам шебері Аңсатов екендігіне әбден өздерінің көздері жетіп тұрса да, қапелімде ешкім оған артық-ауыс:
– Оу-у, бұл сіз бе едіңіз, Аңсатов мырза?!
– Аман-есенсіз бе?! Ауылға кош келдіңіз, бауырым!.. – деп те айта алмады.
Солай, Аңсатов бұрын өзінің кеудесіндегі сағыныш құсын самғатып, әр жолы осылайша ауылға келерде, бұндағыларға алдын-ала «мен келе жатырмын» деп, шұғыл түрде бір хабар жіберетін, не өзінің сонысын ауылға екі-үш ай бұрын жолдаған хаттарының бірінде алдын-ала есертіп айтып та қоятын. Аңсатов әдетте өзінің сол хаттарында ауылдың аман-түгелдігін сұрап, тап онша көп таусылып жатпағанмен, Қаражол ауылының кешегі қатал қыстың қыспағынан қалай шаққандықтарын, мал-жанның аман-түгелдігін, көктемгі егістің қалай болып жатқандығына дейін суыртпақтап сұрай келіп, әдетте ең басты бір көңіл бөлетіндігі ауыл іргесіндегі өзен, көлдердің жағдайы ғана болатын. Кейде: «Дөңгелек су қоймасынан биыл су жіберілді ме?! Бөгетті ерте аштырмаймыз деп, биыл ол жақтан тағы ешкім шу шығарған жоқ па?!» – деп те сұрап жататын. Соның артынша-ақ: «Су келді», – дегендей бір қуанышты хабар құлағына жетсе-ақ болды, бұл өзінің ауылды өлердей болып сағынғандығын, «эһ, әттең, дәл қазір ғайыптан тайып, өзіме қос бірдей қанат бітсе, дәл бір жыл құсындай-ақ болып, бірден сол ауыл жаққа тездетіп жетер едім-ау» дегендей қылып, ауылға өзінің тағы бір хатын да жөнелтіп үлгеретін. Ол сонау бала кезден-ақ өзен, көлдерге қармақ салып, балық аулағанды ұнататын, оның сол әуестігі әліге дейін де бір басылмаған. Қаражол ауылының тұрғындары суретші жерлестері Аңсатовтың әр жолғы ауылға келгендігі мен бұнда өзінің шамамен қанша уақыт бойына кідіретіндігін де жақсы білетін. Бұрын өмірде көзі тірі қылқалам шеберін көзбен көрмеген шалғай ауылдың тұрғындары суретші қауымның өмірі күнұзақты табиғаттың аясында, әрі түз далада, не өзен-көлдердің жағалауында өз алдына бір шағын шатыр құрып алып, жалғыздан-жалғыз күн кешумен ғана өтетіндігін көргенде, талай рет өздері де іштей қатты таң қалған. Аңсатовтың сол жатқанда, ол жерлерде тектен-текке жатпағандығын, өзінің жаңа бір көркем туындыларын өмірге әкеліп, ертең-ақ сол дүниелері түгелімен өзінің ойлағандығындай-ақ болып, ақырына дейін жазылып біткесін, бір уақ ауылдағылармен де кең отырып, кәдімгідей бір қауқылдасып, өзінің шығармашылық жұмыстары хақында артық-ауыс сыр шашып жатпастан, бірден тау бөктеріндегі Алматысына қарай тайып тұратындығын білгенде, өздері де текке қарап отырмай:
– Өйбай, әлгі атақты, атақты дегенде, біздің қаншама күндерден бергі осыншама асығып күткен Аңсатовымыз осы ма еді, тәйірі?! Тым құрыса, үйімізде қонақ болып, дастарханымыздан дәм татуды да білмеді-ау. Осы кезге дейін біз оның соңынан бәлпектеп қаншама рет жүгірдік. Сол әлгі өзі жатқан көл жағалауына, тағы бірде тыныштығы ұйыған қамыс-қоғалардың арасындағы қуыстарда сазан аулап жүр дегесін, өзенге де талай рет іздеп барғанбыз. Соның бәрінде де «кейін», «кейін» деп, сәл кідірте бергенмен, өзі бұндағы біздермен кәдімгідей жүз көрісіп, сыр бөлісуге еш уақыт таппады-ау!.. – деп, өкпелері қара қазандай болған еді. Аңсатовта бұндайда олардан ақырындап кешірім сұрау, не біреулері өкпелеп қалар-ау деген де жоқ, алғашқыда ауылға соншама улатып-шулатып келгенмен, Алматысына үнемі өзінің тым-тырыс күйінде ғана кетіп қалатын.
Осы кезге дейін қаншама рет солай болмады?! Әйтсе де, бұл ауылдағылар үшін әманда бір нәрсе айдай айқын, Аңсатов туған жерге әдетте өзінің сөмке-сөмке бояулары мен бума-бума қатты ақ қағаздарын, оның сыртында, ауылға келіп алып, дүкеннен қарапайым кенеп сұрап, ал, ауылдың ағаш шеберлеріне кереметтей қылып өзінің болашақ атақты суреттеріне лайықты рамалар да жасатып алатын. Соның бәрі де үнемі осындағы ауылдастардың көз алдарында өтіп жататын. Ал, өзінің әлгіндей жұмыстарын тап-тұйнақтай етіп тындырып бергендерге Аңсатовтың қолма-қол өз қалтасынан төлейтін қаржысы да қомақты-ақ; бұндайда ол ештеңеден ешкімді де тарықтырып, не ренжіту дегенді де білмейтін. Соны жақсы білетін ауыл тұрғындары Аңсатовтың бұл жолғы ауылға құр қара былғары сөмкесін ғана асынып, жеңіл-желпі келгендігіне қатты таңқырқап, іле-шала:
– Аңсатов бұл жолы да тым қатты асығыс жүр екен. Сірә, ол бұнда тек ауылдағылардың амандығын білу үшін ғана соққан шығар?
– Кім білген, бәлкім, әлдебір жерлердегі көрмелерге қатысып, енді бір ретін тауып, жолай осындағы ауылға да соғып кетейінші дегендігі болар?!
– Иығында тек құр асынған сөмкесі ғана бар дейсіңдер ме?! Өй-бүй-и, олай болса, ол ертең-ақ бәз-баяғыша өзінің бір қиырдағы астаналық қаласына қарай қайтадан тайып тұрады десейші. Бұндағы бізге Аңсатовтың соңғы жылдары Алматыдағы және небір алысты-жақынды шет елдердегі атақты көрмелерге қатысып, сондағы талайғы небір беделді деген жүлделерді алған туындылары хақында әңгімелесіп, тым құрыса, соңыра өзінің соларының көшірмесін алдыртудың жәйін сұрауымыздың да реті болмайын деп тұр ғой, өзі! – деп, тағы өзара гуілдесіп ала жөнелген.
Бұндай әңгімелердің шет жағасы Аңсатов ауылдағы өз ағайын-туыстарының үйіне түсіп, жуынып-шәйініп, енді төргі бөлмедегі кең жайылған дастархан басына отыра бергенде-ақ құлағына жетіп үлгерген. Аңсатов сонда оның ешқайсысына да еш ыңқ демеді ғой. Кешкілік ымырт үйіріле, ол қоңырқай кәстөмін үстіне желбегей жамылып, ауыл сыртына қарай шықты да, іргедегі балалар ойнақ салып жүрген биік дөңнің арғы жағындағы келесі бір бидайығы қалыңдау өскен жалпақ дөңнің үстіне шығып, әрі-бері көз салып, ойға шомды. Мана бұл үй ішіндегілермен де аса көп қауқылдасып, соншалықты ашылып сөйлесе қоймады. Өзі сол отырғанда, терең бір ойдың үстінде еді. Сонымен, міне, Аңсатовтың араға ұзақ уақыт салып, туған ауылын қатты сағынтып келгендігіне бүгін арада үшінші тәуліктен де асып бара жатқан. Осы сапарға өзінің неге осыншама асығыс шыққандығы, неге мүлдем аяқ астынан өз туған жеріне келіп, бұрын ешқашан өзінің аузына алып, өзінің осы кезге дейінгі елдегі және шетелдік журналистерге берген сұхбаттарының ешқайсысында да есіне түсіріп көрмеген әлдебір тосын жәйттерді алға тарта бастағандығына енді бір сәт өзі де біртүрлі таңырқай қарады.
Кезекті бір қонақжай дастарханның басында жағалай отырған ауыл беткешығарларына:
– Естеріңізде ме, баяғыда біздің бала кезімізде ауылымызға бір жақтан ән-би ансамблімен бір қоңырқай жүзді, жалбыр шашты, шалт қимылды күйші жігіт келіп, біздің бәрімізді өзінің қос шекті қоңыр домбырадағы шебер орындаушылығымен тәнті етіп, естен кетпестей әсерге бөлеген еді ғой!? Жоқ, адам өміріндегі бұндай оқиғаның ұмытылуы еш мүмкін емес! Одан бері ауылымызға талай күй дүлдүлі келіп, ауыл клубының сахнасы тұрмақ, өз шаңырақтарымыздың төрінде де отырды ғой дейсіздер ме?! Жоқ, сіздер әлі де еске түсіріп көріңіздерші?! Бұл осыдан жиырма-отыз жыл бұрынғы кез еді ғой! Өзі тым қарапайым күйші болатын. Сахнада да аса бір оқыс мінезін байқатпаған, ал, күй орындаған кезде, әсіресе, сондағы күй сыйқыры… Сол күйші жігіт өзі біздің ауылымызға қай жақтан келіп еді? Аты-жөні кім еді?! – деп сауал тастағанмен, олар тек бұның көңілі үшін ғана әрі-бері бас қатырып, біраз ойланыңқырағандай болғанмен, қапелімде жарытымды ештеңені де естеріне түсіре алмай, тағы көп қиналған.
Сол отырғанда:
– Сіз оны неге сұрадыңыз? Өй, бұл ауылға кезінде кімдер келіп, кімдер кетпеді дейсіз?! Қолына домбыра ұстап, күй шертпейтін қазақ бар ма, тәйірі?! Шебер, дүлдүл дегендеріңіздің өздері бүгінде бұл өңірдің өзінде де ондап саналады емес пе?! Сіздің өзіңізбен бірге, сонау астаналық газет-журналдарға түрлі-түсті суреттері басылып, орындаушылық, күйшілік, композиторлық шеберліктері хақында небір қызықты мақалалар жазылып жүргендері ғана болмаса, өзгесіне біз де тап онша көп мән бере қоймаймыз ғой! – деп те артық-ауыс ештеңе дей алмады.
Сондағы үнсіздік тым ұзаққа созылды. Рас, көп жердегі әңгіме тек осылайша өзінің сұраулы қалпында ғана қала берді. Сондағы оқыстан бастау алған әңгіменің енді мүлдем аяқсыз, жауапсыз қалғандығына Аңсатовтың өзінен басқасы тап онша көп бас ауырта қоймады. Ал, олардың өздерінің емешектерін ерітіп, әлгіден бергі осыншама білгілері келіп тұрғаны бұның Алматыдағы өз жеке өмірі, бұның ондағы қандай атақты адамдармен аралас-құраластықта болып, әсіресе, соңғы жылдары небір алысты-жақынды шетелдердегі көрмелерге қатысқандағы көрген-түйгендеріне қатысты әңгімелер ғана еді! Сөз жоқ, Аңсатов олардың бұл тұрғыдағы сауалдарының бәріне де тиісінше жауап берді. Бірақ, бұндағы бір көңіл аударатын жәйт, Аңсатов осы жолы өзінің туған ауылына келгелі бері бәз-баяғыша бояу езіп, ешқандай бір сурет те салған жоқ. Ондайға дәл қазір өзінің бұнда ешқандай мүмкіндігі де болмады. Былайынша айтқанда, осы жүргенде, бұның өзі мылтықсыз майданға шыққан қарапайым ғана бір жауынгер де секілді ме, қалай?! Құдайға шүкір, ең бастысы, кеше ауылға бұл келгенде, бұндағы ағайын-туыстары мен барша ауылдастарының бәрі де шетінен аман-есен екен. Бұл соған қуанды. Алайда, осы кездің бәрінде де өзінің есінде сонау бір кездегі осы ауылда өз өнерімен талайларды тәнті етіп, ел есінде мықтап сақталып қалған, сонысымен де қоймай, бұның жеке өзінің өнерге, әсіресе, ұлттық бейнелеу өнеріне деген бір ерекше аңсарын оятып, әлі күнге дейін ойынан бір шықпай келе жатқан талантты күйшінің елес-бейнесі ғана тұрған. Ауылға арадағы ұзақ үзілістен кейін келгендіктен бе, қайдан, бірде болмаса, бірде бұның осындағы ауылдастарының өздері-ақ сол бейтаныс күйшінің есімін бірден ауызға алып:
– Солай да, солай! Сол күнгі ауыл клубындағы концерттің әсері тіптен күшті болып, содан былай, менің өзім де қолыма домбыра ұстап, күй шертетін болдым ғой, – немесе: – Сондағы сол күйдің құдіреті неткен күшті еді, мен өз басым өнер деген осы екен ғой деп, соның ертесіне-ақ өзімнің біршама дауысым бар екендігін ескеріп, шырай топтың ән шырқап, әлі күнге дейін де ауылдағы жиын-тойларда қашанғыдай қазақ әндерін әуелетпей еш отыра алмайтындай бір керемет жағдайға душар болдым! – дей бастайтын шығар деп те ойлаған. Кім білген, бәлкім, соңыра бұның шығармашылық ғұмырбаянын жетік білетін аңсарлылау біреулерінің мүлдем ойламаған жерден жаңа бір әңгіме бастап:
– Сен баяғыдағы өзіңнің балалық шағыңда, сондағы сол бір гастрөлдетіп, ауылымызға ойда жоқ жерден келе қалған күйшінің күйлерінің әсерінен арыла аламай жүрмін деп, талайғы ойын кездерінде де айтып жүруші едің ғой. Біздің бір есімізде мықтап сақталып қалғаны, сен содан былай, өзіңнің сабақтан бос кездеріңде әдеттегідей бізге көрінуді қойып, тек бірыңғай сурет өнерімен ғана шұғылдана бастадың емес пе?! Меніңше, сондағы сол күйшінің күйшілік шеберлігінің киесі саған да қонып, сені көп әурелеген сыңайлы-ау, осы?! Ақыры, міне, ақырған бір атақты қылқалам шебері болдың! Бірақ, сен әлгі сондағы өзіңе соншалықты есер етіп, өміріңді өзгеше бір бағытқа бұрып жіберген күйшінің кейінгі өмірін білесің бе?! Оның бүгінде қайда тұрып, қандай жағдайда күн кешіп жатқандығынан хабарың бар ма? Ал, біз білеміз…» – деп ала жөнелетіндей-ақ болып көрінген. Жоқ, әзірге бұның күткені тіптен де болатын емес!
Аңсатов осы бір күндерде қайда, не осы ауылдағы кімнің үйіндегі қонақтықта отырмасын, әрдайым осындайдағы өз шығармашылығы мен әлдебір тың туындыларына қатысты өзіне қойылған әрбір сауалға өте жоғары деңгейде және әр жолы да кәсіби тұрғыда ғана жауап қайтарып, сол отырғанда, өзінің елдегі нағыз бір бетке ұстар атақты қылқалам шебері екендігін де танытудай-ақ танытумен болған еді; дегенмен, сондағы сол кең жайылған дастархандардың бастарында-ақ Аңсатов одан әріге ішке сыр бүкпей, өзінің дәл осы жолғы сонау асқар Алатаудың бөктерінен осылайша атүсті, әрі шұғыл түрде ауылға келуінің басты бір себебін алға тартып, баяғыдағы өздерінің бала кезінде ауылға әлдебір өнер труппасымен бірге келіп, осындағы бұрынғы ауыл клубы, қазіргі орталық базар үйіне айналған ғимараттың төрінде өзінің үкілі, қоңыр домбырасымен «Алқызыл қанаттылар» күйін күмбірлетіп, көрермендеріне естен кетпестей әсер қалдырған күйші жігіттің аты-жөні кім немесе олар сол жолы бұл ауылға қай өңірден және қай өнер труппасымен бірге келгендігіне дейін да тәптіптеп тұрып сұрай қалмасы бар ма?!
– Бұл қай жылы еді, өзі?
Аңсатов сонау бала кездегі өз басынан өткен оқиғаның бәрін әбден бүге-шігесіне дейін қайталап айтып беретін.
– Ие, ендеше, түсінікті. Ол сенің Сәрсен ағаң жетіншіге көшіп, екеуің күндесін-күнде үйдегілерге жәрдемдесіп, сонау Қоңырсайдан құрақ шабысып жүрген жыл еді дейсің бе?!
Аңсатов жалма-жан сөзге араласып, олардың естеріне тағы бірдеңелерді де салғандай болады.
– Ә, баяғыда осында улатып-шулатып келген өзге әртістер ауылдың шеткері бөлігіндегі жатаған сары мейманханасына түскенде, өнер труппасының администраторымын дейтін жігіт өзінің қасындағы бір-ер жолдасымен бірге Шынтақ ағайдың үйінде жатып еді дейсің бе?!
– Иә, – дейді Аңсатов қиналғандай болып.
– Ие-е, сол күнгі концертке ол кісі өзі жатқан үйдің иесінің балаларын тегін келіп кіруге шақырғанда, сендерді соған өздерімен бірге ертіп апарған адам Шынтақтың ұлы еді дейсің бе?! Ой-хой, ол күндер қайда, бұл күндер қайда?! – деп, сонда дастархан басында отырғандар қаралай аң-таң болысып, әлсін-әлсін бір-біріне қарасқан.
Ешкім тағы олай-бұлай деп, аса бір жарытып, ештеңе айта алмады. Тек бар болғаны бір-біріне таңырқай қарасып, қайтадан үнсіз қалады. Бәр-бәрі де есте қалған әлдебір бос-болбыр елестер ғана! Жоқ, Аңсатов та болар емес!.. Аңсатов енді іштей тіптен-ақ қатты азаптана бастады.
– Ал, Шынтақ ағайлардың өздері қайда? Ол кісілердің шаңырағынан ауылда қалған біреулері бар ма? – деп еді, іле өзінің кезінде шаруашылықтың бас зоотехнигі болып істеген, бүгінде зейнетте отырған Майбасар нағашысы шап ете қалып:
– Ой-и, ол заман қайда, бұл заман қайда?! Ол ағаң баяғыдан бері облыс орталығында тұратын, оның балалары сондағы бір тәуір қызметте деп естиміз… Өзі былтыр ғана дүние салды, ал, оның әлгі ер жеткен балаларының бүгінде қайда тұрып, қай жерде қызмет жасайтындығын біз анық-қанық біліңкіремейді екенбіз!.. – деді.
Аңсатовтың әбден-ақ тұйыққа тірелген тұсы да осы тұс еді. Кейде өзі осы отырғанда, буынсыз жерге пышақ ұрып отырмын ба деп, әлгінде ғана осы бір әңгімені қозғағандығына біртүрлі іштей қатты өкінгендей болатын. Ал, мейлі, сол Шынтақтар, тағы басқа бұрынғы көзкөргендердің бәрі де бүгінде өздерінің төрт көздері түгел осы ауылда бола-ақ қойсыншы, олар, тіпті, кезінде бұны өздерімен бірге сол күнгі ауыл клубындағы концертке қалай апарып, түнде концерттен бәрі бірге қалайша қуанып қайтқандықтары мен сондағы атақты күйші жігіт, оның «Алқызыл қанатты періште құстар – қоқилар» күйін қалайша шебер орындап, одан өздерінің қандай жақсы әсер алғандықтарына дейін де осыншама тәптіштеп тұрып айта қойсыншы! Ха-ха, онда тұрған не бар екен, тәйірі?! Бұл ауылға кезінде кімдер келіп, кімдер кетпеген?! Керек десеңіз, одан бері бұл ауылға сол әлгі «Алқызыл қанаттыларды» өте бір шеберлікпен орындады деген күйшіні өзінің сондағы дара шеберлігі, атақ-дәрежесі жағынан он орап кететін күйшілер де талай келмеді ме?! Сұраса соларды сұрамай ма, эһ, Аңсатовтың бұнысы несі екен, осы?! Сондай бір қолайсыздау жағдай болғандығын өзі де анық сезген.
Аңсатов оларға қаншама жылдардан бергі өзінің басында кездескен талайғы толғанысқа толы жағдайды, ал, осы жолы өзінің мүлдем аяқ астынан салып ұрып ауылға неліктен келе қалғандығын да егжей-тегжейлі түсіндіріп айта алмады. Айтқанда не демек? Қалай демек?! Ол, ол… Әлгі бала кездегі өзінің арман-қиялдарына қанат бітіріп, өмірдегі рухани ұстаз-тәлімгеріне айналған күйші жігіт өзінің талантымен әрі қарай танылып, үлкен атақ-дәрежелерге жеткен болса, тым құрыса, осы өлкедегі биік сахналардан өнер көрсетіп, ел алдында жүрсе, оны бұл да, бұл ауылдағылар да баяғыдан бері-ақ жақсы білер еді. Жоқ-ау, ол кезінде бір жарқ етіп, қайта сөнген талант болып, бүгінде осы өңірдің бір қиырындағы бір шағын ауылда ел қатарлы ғұмыр кешіп, не әлдебір мектепте бала оқытып, тағысын-тағы сондағы ауыл Мәдениет үйінде қатардағы музыкант қана болып жүрсе де, бұл оны сол ауылға қалай және не деп іздеп бармақ?! Өзінің сондағы бұл қадамын бұл осындағы өз ауылдастарына тағы қалай деп түсіндірмек?! «Осылай да, осылай» деп, бүгінде есімін бұл ауылда ешкім білмейтін белгісіз күйші жігітті әрі қарай індете іздеп, сұрастыра берсе, осыншалықты атақты қылқалам шебері деген басымен ел-жұртқа әбден-ақ күлкі болмай ма?!
Әлгінде ғана далада бір жылы жаңбыр жауып өткен. Ауа тазарып, сенің тынысың да біршама кеңи түскендей болатын. Аңсатов әлі де тысырлатып, тынымсыз сіркіреп тұрған жауынның дыбысын есігенде, өзіне таныс Алматының нөсері, әсіресе, өзі сондағы тау бөктеріндегі шеберханасында шабыттана жұмыс жасап жатқанда, әдетте бұндай жауынды іштей қатты сағынып күтетіндігіне дейін есіне алды. Ол да бір қасқағымдай сәттегі жәй алданышы ғана еді. Жауын іңір шағында мүдем тынып қалғанмен, осы кеште әбден өзінің берекесі қашып, Аңсатов түнде тағы жөндеп ұйықтай алмады. Ол өз қиялындағы тәлімгер-ұстазын қайтара бір зор сағынышпен есіне алды. Сол баяғы бала кезім екен дейді. Сондағы өз үйі, өз ауласында жүргенде, ауылға концерт келгендігі, кешкілік клубта көрсетілетін ойын-қызыққа барып, оны көрудің реті келе қалғандығына дейін де дәл сол қалпында көз алдында. Жоқ, бәлкім, бұның бәрін бұған дейін талай рет, мүмкін, араға ай, апта салмай да сан мәрте көрген шығар-ау?! Ха-ха, енді бұның өзі де қаралай қатты таң қалғандығын қайтерсің?! Сонда, осыдан көп жылдар бұрын сахнада домбырамен бұлар бұрын-соңды естіп көрмегендей дәрежедегі шеберлікпен күй шертіп, барша ауыл тұрғындары, тіпті, жеке бұның өзінің де жан-дүниесіне ерекше қатты әсер етіп, өзгеше күйге бөлеген күйші жігіт, – ол, егер бүгінде бұл өмірде бар болса, ендігі зейнет жасына жетіп, киелі қоңыр домбырасын өзге бір талантты шәкірттеріне сыйлап, әлдебір жердегі сахнада, сондағы ел-жұрттың алдында оларға өзінің ақ батасып беріп, өзі тек солардың өнердегі сәйгүліктері оза шауып, бәйгеден бейге қоймай, биіктен ғана көріне берулерін тілеп отырған болса керек, – сол, бертінде бұның да өнердегі тәлімгер-ұстазына айналған сол аға, сол күйші, айрықша дарын иесі, әне, өзінің қолына киелі қоңыр домбырасын ұстап, бұның алдына дейін келіп тұр. Домбырасы да сол баяғы бұл көрген, бұл күйлерін тыңдап, құдірет-күшін сезініп, осы кезге дейін сағынышпен еске алып келген киелі домбырасы-ау, өзі тым қатты ескіріпті, сыры кетсе де, сыны кетпегендігі байқалады. Күйші оны өзінің қолына қыса ұстап, кейде кеудесіне дейін тақап, емірене түскендей ме, қалай?! Өзі әлденеге қатты риза болып, көңілдегі қуанышын жасыра алмай да тұрған секілді! Ақыры, міне бұлар кездесті!
Ол бұған күлімдей қарап, әкелік мейіріммен еміреніп:
– Өнер – емші, өнер – өмір нәрі! Мен өмір бойына домбыраның шанағынан қолымды алмай, өзіме дейінгі және өз дәуірімдегі талайғы танымал күйлерді жоғары деңгейдегі шеберлікпен орындауға жан салғанда, өз өнеріммен мыңдаған, миллиондаған жүректерге із қалдырып, олардың өнерге, өмірге деген құштарлық сезімдерін оятқым келіп еді! Менің сол тілегім босқа кетпегендігіне, өмірде, өнерде менің өмірімді рухани тұрғыда жалғастырып келе жатқан саған алғысымның шексіз екендігіне өзің де куәсің! Мен сен туралы өзгелерден көп естідім! Сен туралы газеттер де ұдайы үздіксіз салақұлаш етіп мақалалар жазып жататын. Сенің суреттеріңе мен талай рет сүйсіне қарап, әр жолы да ондағы асыл бейне, образды ойлау мен толғаулардан, ондағы әрбір майлы бояудың іздері мен түстердің үндесіп, шалқыған сезімдерге айналуы арқылы да бір жақындықты, жүрекке әрдайым жылуын үйіргендей сиқырлы сезімді аңғаратынмын. Рас, мен сенің мені осылайша еске аларыңды, түптің-түбінде мені іздеп келетіндігіңе іштей сенімді де едім. Тек сол ақ түйенің қарны жарылар сәт қай кезде болатындығын ғана білмейтінмін! Жоқ, мен сенің бұл жолғы ауылға келгендігіңді сәл кештеу естідім, әйтпесе, өзіңді тиісінше құрақ ұшып қарсылап алатын едім ғой! – деп те тұрғандай еді.
–Жоқ, қайта бұл жерде мені сіз кешіріңіз! – деді Аңсатов осы тұста біртүрлі ыңғайсызданғандай болып, өзі де бірден сөзге араласып. – Мен сізді тым кештеу іздедім емес пе?! Жұмыс, өнер сапары, жол үсті… Ылғи да өзімнің ойымда бір сіз ғана жүрсеңіз де, сізді күні осы уақытқа дейін арнайы іздеп шығудың еш реті келмеді. Өмірде осындай да болады екен, аға. Мен бұл өмірде талай рет тәлімі терең ұстаздардың, өз сүйікті өнерімдегі небір тамаша шеберлердің алдарын көріп, солардың небір үлгілі тәлім-тәрбиелері мен өлшеусіз өнегелерін де алдым. Бұндай тәлімді ұстаздарым біздің өз елімізде ғана емес, алысты-жақынды шет елдерде де баршылық! Бірақ, жеме-жемге келгенде, солардың бәрінен де осы жүрген бір сіздің тәрбиеңіз, бір сіздің ғана тәліміңіз әлдеқайда өтімдірек болып, міне, мен енді сіздің алдыңызға дейін келіп, өзімнің басымды төмен игім келді.
– Түсінемін, бірақ, қазіргі кез – сенің өміріңдегі ең бір жауапты шақ. Сенің қылқаламыңнан туындаған әрбір жаңа туындың жер-жердегі жүздеген, мыңдаған көрермендерің үшін қасқалдақтың қанындай-ақ қадірлі де, қасиетті екендігін сеземісің?! Аңсатов, сен енді менің сөзіме құлақ ассаң, бұнда тым ұзақ кідірмей, сонау тау бөктеріндегі өзіңнің шеберханаңа тезірек қайт! Сенің киең, сенің құдіретің тек сол мальбортаның алдында ғана! Сенің өнеріңе жер-жердегі мыңдаған, миллиондаған жанашыр-көрермендерің үлкен үміт артып отыр! Сен бұл өмірде шалқып-тасып, маздау үшін, биіктерден жарқырап жану үшін ғана жаратылғансың! Солай! Тез-тез!.. – деп, ол бұны тағы да асықтыра бастады.
Аңсатов тез есін жиды. Таң әлі атып үлгермепті. Ұйқысы сергек, көңілі тым толқулы еді. Осы таңда Аңсатов алдын-ала белгіленіп қойылғандай, алда тағы талай ауылдас-ағайындарының үйлерінде қонақ бола-тындығына қарамастан, кеше кеште қаладан келген жолаушылар автобусымен ауылдан асығыс түрде аттанып кетті. Жолда кетіп бара жатып, өз қиялындағы тәлімгер-ұстазына: «Алда жарқырап жанар өзге де жұлдыздар бар ғой! Өмір, өнер осынысымен де ұзақ жасайды екен. Мен сізді енді түсіндім!..» – дей берді…
Аңсатов алда өзінің кезекті бір халықаралық көрмеге қатысатындығы, өзінің бұған дейін де талайғы үлкен сынақтардан сәтті өтіп, елге үнемі абыройлы оралып жүргендігіне қарамастан, осы жолғы көрменің бұның өзіне де еш оңайға түспесін және алда оған дейін тағы қаншама қыруар шаруалар тосып тұрғандығын ойлады. Жоқ, ендігі жерде бұның бір күн де босқа уақыт өткізгісі жоқ. Аңсатов осыдан бірнеше күндей уақыт бұрын ғана түнде түнімен ұйқы көрмей, өзінің алдағы Анадолы еліндегі бір портты қалада өтетін көшпенділер өміріне қатысты халықаралық көрмеге апаратын топтама суреттерінің ең соңғы бір пайзаж, әлде шағын этюд дерлік дүниесін сәтті аяқтап шыққан. Бұл сонда өзінің қос самайынан ыстық тері шығып, іңірлетіп жұмыс жасап жатқанда, терезенің ашық тұрған желдеткішінен далада жаңбыр жауып тұрғандығы естілген. Аһ, соңғы кездері тау бөктерінде жауын болмай, күннің көзі де тіптен шыжытып, тек бірыңғай шаңылтақ ауадан әбден-ақ мезі бола жаздамады ма?! Аңсатов өзінің көптен күткен жауынын бір көруге асығып, далаға жүгіре басып шығайын десе де, талайдан бергі тынымсыз жазып жатқан суретіндегі әлдебір тұстарға баяуын сәл қалыңдата жағып, ендігі бір тұстардағы незік сезімге құрылған көріністердің тамылжыған бейнесіне тағы бір нәрселер жетпей тұрғандай, не дәл сол бір тұсқа қажетті бояу түрін жасап үлгермесе, әлгі бір ойлары мүлдем суға сіңгендей боларын сезіп, қапелімде өзі бір орыннан еш тапжыла алмай-ақ қойды. Қайта сол далада тасырлатып, жаңбыр тамшылары үдей түскен сайын, бұның да бойында әлдебір күш-қуат қауқары пайда болғандай, жұмысын әрі қарай да тездете түсетін. Осылайша түнімен бір тыным көрмей, Аңсатов өзінің алдағы Анадолыдағы халықаралық көрмеге мол қоржын, жоғары көңіл күймен баратындығына әбден көзі жеткенде, сағат тілінің таңғы бесті көрсетіп, даланың сәл бозамықтанып келе жатқандығына қарамастан, іргедегі жез шәйнекті токқа қосып, артынша қоюлатып, ыстық кофе ішетін. Эһ, сондағы өзінің бойын тербетіп, кеудесін кеңіте түскен рахат бір сезімдері-ай! Қалай дегенмен де, суретші еркін шығармашылық адамы ғой, әдетте ертеңгілік ұйқысынан қай уақытта тұрып, тау бөктеріндегі шеберханасына қай уақытта барады, онда өзі тағы қанша уақыт бойына мальбортаға жармасып алып, шұқшия жұмыс істейді, не шеберханадағы қымбат бағалы, түрлі-түсті майлы бояулармен жазып жатқан жұмыстарын біраз күнге тоқтатып қойып, әлдебір тақырыптарға ізденістер жасап, кітапхана залдарындағы ұзына бойына тізілген көп кітаптардың ішінен өзіне қажетті деген дүниелерін қарастырып, тағы біраз уақытын оқырман залдары мен мұрағат қоймаларындағы шаң басқан құшақ-құшақ құжаттардағы көне деректерге шұқшия үңіліп, қашан көз майы сарқылғанша отыра ма, оның бәрі де сенің өз құзырыңдағы шаруалар емес пе?! Тек, әйтеуір, Суретшілер Одағы басқармасындағылар іздеп, шұғыл шақырта қалғанда, сен дер кезінде табылып, олардың қайсыбір жиын, кеңес, симпозиум, көрмелерге қатысу жөніндегі тілек-өтініш, тапсырмаларын еш бұлжытпай орындап, танымал қылқалам шеберінің дағдылы тірліктеріне сәйкес, іс-қимылдар жасасаң ғана жетіп жатыр еді.
Сол күні ымырт үйіріле, қалаға жетіп үлгерген соң, Аңсатов осыдан бірнеше күндей уақыт бұрынғы қаладағы Көркемсурет галереясындағылармен уәделескендегісіндей, ондағы қызықты кездесуге де қатыспады. Көз алдына тағы да өзінің тау бөктеріндегі щеберханасы, ондағы күні кеше ғана үлкен шабыт үстінде қызу қолға алып, қапелімде аяқтай алмай, сол күйінше тастап кеткен кезекті бір полотносы, оның маңайындағы бей-берекетсіз шашылып жатқан түрлі-түсті бояуларына дейін көлбең-көлбең етіп келе қалды. Сол кезде араға уақыт салмай, бірінен соң, бірін жазған әртүрлі тақырыптардағы суреттері де баршылық. Өзінің бастапқыдағы таңдаған, қалаған, соңғы жылдары ерекше көңілі ауып, көп ізденген, көптеген көне жәдігерліктерді ақтарып, оқудан көз ашқызбаған тақырыбы да әртүрлі. Сонау сақ, ғұн дәуірі. Сол замандағы тарихи жәдігерліктерге қарап, ой кешіп, тарихи оқиғаларды тірілту, тарихи тұлғалардың тұлғасын жаңғырту, оның сыртында тарихи өңірлерге сапар жасау да ойында. Тек өзінің қолына қылқаламын ұстап үлгерсе етті!.. «Асығу керек, асығу керек!» – дей берді іштей тағатсызданып.
Бір күн өткендегі таныс мейманханасына жатып шықты.
Ертесіне ол ала таңнан тұрып, бірден әуежайға барып, кезекті әуе лайнерлерінің бірімен қайтадан өзінің Алматысына, сондағы қала шетіндегі, ауласы бау-бақшаға толы, іші жарық, ауласы кең, терезелері тегістей тау шыңдарына қаратылған шеберханасына жеткенше асықты!..
Асықпауға оның хақысы да жоқ еді!

(Соңы. Басы өткен санда)

Алдыңғы «
Келесі »

Мұрағат

error: Content is protected !!