АУДАРМАДАҒЫ АХУАЛ

  • 02.05.2020
  • 321 рет оқылды
  • 3

Әлібек БАЙБОЛ,
жазушы, драматург,
әдебиеттанушы, сыншы

Аударма – ауыр, машақаты көп сала. Алдыма әлемге әйгілі драмашылардың пьесасын қазақша сөйлетсем деген мақсат-мұрат қойдым (біршамасы «Әдебиет» және «Мәдениет» әдеби-танымдық порталдарында жарияланып та жүр, алып-жұлып оқып, көз жүгірткен де болуыңыз бек мүмкін). Өйткені, өскенімізді я бір жерді шиырлап жүргенімізді парықтар өміршең өлшем – жержүзілік әдебиеттегі алуан-алуан ағымдар, тенденциялар, соны тәсілдер, жаңалықтар, жаңа туындылар. Ал, біз оны көбінекей тәржіме негізінде бағамдай алмақпыз. Классикалық амал: алдыменен, аударамыз, сонан соң оқимыз, сонан соң ғана барып салғастырамыз, силлогизм, аналогия, үйренеміз, жиренеміз.

Мысалды алыстан іздеудің қажеті жоқ. Итальян әдеби тілі іргесін қалаушылардың бірі, ойшыл, богослов, ақын Данте Алигьери негізгі 3 бөлімнен құралған, terzina-мен жазылған, архитектоникасы аса күрделі «Құдіретті комедиясының» Тозақ үлгісін түзерде «Никомах әдебіне» (Аристотель. – Ә.Б.) жүгінгенін білесіздер. Әзелде, сол ғажап поэма-дастанмен асып туған дарын иесі – Мұхаммедқали – Мұқағали Мақатаевтың («Тамұқ») аудармасы арқылы қауышып, кейін барып орысша нұсқасын толық оқып шыққан ек.

Тіл мен сана – сиам [саям] егіздеріндей (Ағайынды Чанг пен Энг. Ксифопагтар. – Ә.Б.) бір-бірінен ажырағысыз түсініктер. Сол себепті, тәржімелеу барысында социолект, идиолект, эколектке де ерекше мән берген орынды. Аударманың тек өзіне ғана тиесілі эстетикасы, поэтикасы бар. Ол – реликт емес, бұлқынып тұрған «тірі организм». Оған жаңалық енгізуші – тәржімеші. Ал, жаңалық адамның – жанында. Туындыны қотару кезінде тұтас құрылым-конструкциясын түйсінбек, бой­­ға сіңірмек керек. Идея, тақырып, жанр, стиль, сюжет, композиция, көтерілген мәселе бірлігіне мән берілсе ғана, мұның өзегін сезіне түсеміз. Аударма – шығармашылық жұмыс болғандықтан да, кей-кейде теорияға бағынбай, шаблон-штамп шекарасынан асып кететіні де шүбәсіз. Ал, көбіне-көп канондардан ада шығармашылық еркіндікті, ішкі тәуелсіздікті, батылдықты сүйеді. Және, аудармашының мінез-құлқын, болмысын, табиғатын, өмірге деген көзқарасын, ұстаным-ұстынын, дайындығын, интел­лек­туалды мүмкіндігін де есепке ал­ған абзал деп ойлаймыз. Аударма – жан­қалауым, ұстазым тәріздес дүние. Өйткені, өнегесі мол, үйренерім көп. Бұл жерде қатып қалған қағида жоқ, сол себепті нақтылы бір бағытқа басымдық беру де қиындау. Қай тәсіл болсын теріс емес деген пікірдемін.

Мәтін-текстпен бетпе-бет қалғаның­да, автор жанын терең ұғып, шеберханасына үңіліп, еліктіріп әкетер көркем әлеміне ене бастайсың. Мұның ең сүйсінетін, рақат табар тұсы да осы болуы ләзім. Аударманың Ахиллес өкшесіндей өте әлсіз жері – мектептің күйрегендігі. Бұл – даусыз, мойындауға тиіс шындық. Бұрынғыдай бұрқ-сарқ қайнаған қазан іспеттес орта – бүгіндері жоқ, ұжымдық санадан индивидуализмге қарата бұйда түзедік. Бұның басты себебін құндылықтардың жойыла бастауынан, мотивацияның (қаржылық және рухани) төмендігінен, аскетизм мен ел алдындағы жауапкершіліктің азаюынан (үлкен және кіші ауқымдағы) іздегеніміз жөн. Тәржіменің негізгі-негізгі «симптомдарын» анықтаған жөн (соққы да сол жаққа берілуі тиіс). «Арық атқа қамшы ауыр» дегендей, онсыз да тұралап тұрған саланы «сабай» бергеннен не өнбек, керісінше жан-жақтан жапырыла жабылып, қолдан келгенше мәртебесін көтермейміз бе. Қазақша сөйлемеген, сөреде мөлиіп қарап тұрған нешеме кітап бар, соның қамалқасын табуымыз қажет. Бүкіл жүкті жалғыз Ұлттық аударма бюросының иығына артып қойған да ыңғайсыз. Бұл осы бағытта қызмет етуге тиіс жекелеген Институттың, қылаяғы қолына қалам ұстаған әр кісінің міндеті, бос кеңістікті толтыру нағыз жанашыр жанның парызы. Толықтай тоқырамай, әйтеуір ірілі-ұсақты тәржімелердің дүниеге кеп жатқанын көңілге медеу тұтатынымыз рас. Сынайтындай ол әлі өз апогейіне жетіп, күшіне еніп, төрт аяғын тең басқан тұлпардай бола алмай тұрғаны анық. Арғы-бергі іске мониторинг жасалып, одан кейінгі дамудың басты-басты бағыттары, баспалдақтары айқындалып, нақты-нақты ұсыныс-тілектер айтылғаны құба-құп. Кәсіби яки энтузиастік деңгейде болсын, аударылған дүние ешкімге зиян емес. Көзі ашық, көкірегі ояу оқырман сегментация-сұрыптау-іріктеу жолымен өзіне қажеттісін алады, оған алаңдамаңыз. Себебі, бұл – табиғи түрде жүзеге асатын үздіксіз үрдіс, кеңірек алғанда фронезис (Аристотель. – Ә.Б.). Ол үшін маркетинг пен менеджменттегі әрқилы әдістерді басшылыққа ала отыра, кітап культін күшейтіп, нарық қалыптастыруды дұрыс көрем. Сырт жақта қандай өзгеріс боп жатыр екен деген оймен оқтын-оқтын қазіргі жаһан әдебиетіне ықпал етіп жүрген жазушыларды түгендейтінім бар, көштен қалмас үшін. IX ғасырда өмір сүрген мистик әл-Жүнейд ибн Мұхаммед әл-Бағдадидың «фана» аталатын терең концепциясы Батыс қаламгерлері мен философтарына қатты әсер еткен-ді. Олар ғұламаның еңбектерін қотарып, мейлінше қуаттанған, нәрленген еді. Бұл – экзистенциализмге құйылған арнасы кең өзен-тұғын. Осыны сіңірген, қорытқан, түйіндеген Батыс Шығысқа өңін айналдырып, тың әдеби өнім берді…

Аудармашы қайткенде де, соавтор (қосавторлық) бола алмайды. Және ондай статусқа ие болуға заңи, моральдық-этикалық тұрғыдан құқығы да жоқ. Аудармашы – алтын көпір. Яғни, ол көркем мәтінді өз тіліне тәржімелеуші, калькаға ұрынып, қатеге бой алдырмас үшін менталитетіне, дүниетанымына мүмкін болғанша, рұқсат етілгенше, шекара-шектеуден аса аспайтын икемдеуші қызмет-функциясын ғана атқарады. Жалпы, аударма артықтық етпейді. Қайта, оқырман ойына қозғау салып, түлеуіне сеп боламыз деп есептеймін. Біз де аударайық. Бізді де аударсын. Аударманың ең негізгі мұраты – әдеби-мәдени интеграцияны күшейту. «Үшінші әлем» саналған елдердің әдебиетін, мұраларын G8, G20 құрамындағы мемлекеттер (әсіресе, мақтаулы Еуропа) өз тіліне аударып, қайталанбас, ешкімге ұқсамайтын экзотикалық сыпаттағы мәдениеті бар екеніне көзі жетті. Крест жорығы, Ұлы жағрафиялық жаңалықтар дәуірі, гегемониялардың экспансиясы, колонизация кезіндегі жиһангездер мен ғалымдардың жазбалары, жиған деректері – осыған дәлел. Басқаны айт­пағанда, жоғарыда сөз болған интеграция арқасында, африкандық ырғақ пен афроамерикандық фольклор негізінде дүниеге жаз келді. «Қара құрлық» өкілдері басынан қандай қиындық өткергенінен хабардарсыздар. Қудаланды, асылды, атылды, құқығы шектелді, дискриминацияға ұшырады. Мұны алғашқыда сол аударма арқылы танысқан Гарриет Бичер-Стоудың «Том ағайдың лашығынан» білген едік. Жаратушы әр ұлтты бір-біріне ұқсамайтындай етіп жаратқан-ды. Ерекшелік те – сонда. Іштегі қығызушылықты жеңгіміз келген соң, білмекке ұмтылған соң айналып кеп, тәржімеге ден қоятынымыз сөзсіз.

Әдебиетіміздегі сөз зергері, ойшыл, ақын, хакім Абай аудармаларының алар орны бөлекше, өзгеше. Қайта-қайта оқимын-дағы, ойға қалам. Мұнда түпнұсқадан гөрі, Абайдың көркем мәтінді қабылдауы, өне бойынан өткізуі, тақырып тұрғысынан саралап-таңдауы, оны жаңа қырынан көруі, түйсінуі – қызық, тосын. Пушкин, Лермонтов, Крылов, Полонский, Мицкевич… Абайдікі – философиялық қатпары қалың тәржіме, яғни, кісінің өзімен-өзі: жанымен, жүре­гімен диалогқа түсетін сәті. Сонда ғана түпнұсқаның өзегін сезініп, пульсациясын байқайсың. Қажым Жұмалиев «Абай аудармалары және оның тілі» атты зерттеуінде мынадай ерекшелікті атап өтеді: «…Енді аударманың құрылысы жағына келсек, Абай аудармаларын негізінде екі түрлі деуге болады. Біріншісі – дәл аударма, екіншісі – ерікті аударма. Дәл аудармалары шумақ, бунақ, буын ұйқастарына қарай өзара және екіге бөлінеді. Кейбір өлеңдерді аударғанда, Абай шумағын да, ұйқас түрлерін де берік сақтайды. Орыс өлеңдерінің ырғақ, буындары қазақ өлеңінің буындарына дәл келе бермейді. Өйткені, орыс өлеңі тоникалық, не силлабо-тоникалық өлең құрылысына жатады да, қазақтікі силлаболық өлең құрылысына жатады. Сондықтан, Абай аударған өлеңдерінің буынын қазақша дәл беруге мүмкін болмаса да, саны жағынан соған жақын келетін өлеңмен аударады. Кейде ұйқастырып, кейде тіпті образдарын да дәлме-дәл шығарады».

P.S. Әр адам – бір-бір институт. Оған мысалды көптеп келтіруге болады. Демек, әр кісі өздігінше еңбектенсе, жақсы дүние туады деген сенімдемін. Ал, кәдуілгі институт жан-жақта тарыдай шашылған мамандардың басын қосатын мекеме ғана. Мектеп күйреді дегеннен пайда аз. Оны қолдан болсын қайта қалпына келтіру керек. Әр нәрсеге квокктай күлегештене қарауға да болар еді. Бірақ, одан шығар нәтиже бар ма екен? Әлем алдындағы қазақ әдебиеті – дебитор емес, өзіндік орны бар, дәстүрі қалыптасқан, қораба-қоры жетерлік, дәмесі зор, үміт-сенімі мол әдебиет. Байқағаныңыздай, аталған сардар саланы дамытамын, бір жағына шығысамын деген жан үшін ешқандай кірапат-тосқауыл жоқ…

Алдыңғы «
Келесі »

3 Пікір бар

  1. Қазақтың әдебиетін осындай азаматтар көбейе берсін. Өте жақсы.

  2. Қазақ әдебиетін көтеретін азаматтар көбейе берсін.тамаша.

  3. Әлібек Байбол қай кезде де шатқаяқтап, ушыққан тұстары сын жебесінің ұшында жүретін аударма мәселесі жайында тосын пікір ұсынуға тырысыпты. Әдебиеттанудың заманауи үлгісіне сала отырып, ортаға тастаған ойлары батыл да жаңашыл. Бәлкім, базбіреулер “рас екен” деп бас салып, бас шұлғып жіберуден тартынар. Ең бастысы жалт етіп қалатын тұжырымдары ортаға тасталған ой тамызығы іспеттес. Аудармамен ауыратындар пікір білдіруден бойларын аулақ салмас деп пайымдаймын.

Пікір қалдыру

Сіздің электронды поштаңыз жарияланбайды.

Мұрағат

error: Content is protected !!