ТҮРІК ЕЛІНІҢ ҚАЗАҚТАРЫ

  • 31.07.2020
  • 101 рет оқылды
  • 0

(Алматылық туыстың әңгімесінен)

Қадыр ЖҮСІП,
Қазақстан Жазушылар
одағының мүшесі

Рулас ағам Түркиядан отбасымен көшіп келеді деген хабар соңғы күндері  ұйқы бермеді. Мен көрмеген кісі. Қандай екен? Мүмкін екеуміз бір-бірімізге ұқсайтын шығармыз. Хат жазған, бірақ суреттері жоқ. Жеделхат келді.«Стамбулдан шілденің 20 күні ұшамыз. Сол күні Алматыға келеміз».

Жиырмасыншы шілдені асыға күттім. Алпыс жылдан аса бұрын тағдырдың жазуымен белгісіз сапарға кеткен ағайындарымның ұрпағы. Білмейтін адамдар, Түркияның қазақтары. Олардың ағамнан басқасының бәрі  Түркияда туған, ауасын жұтқан, суын ішкен, құмына аунаған. Ол жақ олардың – туған жері. Шыр етіп түсіп, кіндіктерінің қаны сонда тамған.

Ал, қазақ елі оларға жат емес пе? Туған жерін тастап, сондағы жора-жолдастарын, құда-жекжаттарын тастап неге соншама емешектері үзіледі. Міне, осындай сұрақтар менің мазамды алуда. Бірақ… Бастысы, олар – ағайындар ғой. Оларды қалай қарсы алу керек? Бұрын ешуақытта көрмеген, білмеген, біліспеген адамдар. Былайша айтқанда, түріктенген қазақтар. Олардың өздерінде де, сөздерінде де, әдет-ғұрыптарында да өзгешелік болуы мүмкін.

Үлкен «Боинг» самолеті ауаны кесіп дүр ете түскенін естіп едік, ілезде судағы аққудай жер бетінде қанатын жайып зулап келеді. Оны терезеден көрдік.

Тәртіп бойынша самолеттің қасына баруға лұқсат жоқ. Күтушілер әуежайдың ғимаратының ішінде жолаушыларды қарсы алуы керек. Дәл жиырма минуттай уақыт өткенде, артынып-тартынған адамдар тіркесіп келе жатыр. Оларды қалай танып алуға болады? Біз де бірнеше адам боп  қарсы алып тұрмыз. Ағамыздың аты Арыстан екенін білемін. Квота бойынша бірнеше отбасы  көшіп келетінін біліп отырған көші-қон комитеті газет тілшілеріне, теледидар, радио қызметкерлеріне, журналистерге хабарлап қойса керек. Фотоаппараттармен, телекамералармен, қағаз-қаламдарын қолтықтарына қысқан журналистер қаптап кетіпті. «Апырмай, мына сапырылыстан кімді-кім айырып болар, құдай-ау?!» деп тұр едім. Бір кезде «Бейсембай қарттың ұрпақтары бар ма?» деген дауысты естідім. «Бар, бар» деп, әлгі дауыс шыққан жаққа жүгірдім.

Бет-әлпеті әкемнен айнымайтын ақсақал маған қарай құшағын жая қарсы алды. Құшақпен құшақ айқасып қалдық. Қарт мені жіберетін емес.

Бауырына қысып алып, төккен жасы бетімді жуып жатыр. Ол қанша жылап, егілсе де, менің жанарым суланбайды, бұл қалай? Таң қалдым. Бір мезгілде, ақыры, ағамның құшағы жазылды. Айналама қарасам, бір топ адам екеумізді қоршап алған.

Менің ең алғашқы сөзім: «Елге қош келдіңіздер!». Етектей орамалын қалтасынан шығарып алған қарт  көзінің жасын сүртіп болғанша, ешкім бір-біріне ештеңе деп тіл қатқан жоқ. Не  десін. Біздің жақ та, олар да бір-бірін танымайды.

– Ал, ағайындар, жүктерді алып, сыртқа шығайық, көлікке отырайық.

Барлық  әңгімені үйге барып айтамыз. Қазір амандасқаннан әрі аса алмай тұрмыз. Әңгіме тиегі үйде шешілсін! – деп едім,  ақсақал басын изеді.

Ағайындарымыздың бір-бір алып чемодандары, бума-бума кілемдері бар екен. Жүктерді әдейі әкелген автобусқа толтырып, орын-орынға отырдық. Ақсақалда үн жоқ. Шоқша сақалды, ақ мұртты дөңгелек жүзді адам бейне менің әкемнің көшірмесі дерсіз. Автобус Алматы әуежайынан біраз шығып, жайқалған тал- терек орманының арасындағы асфальтпен  зулап келе жатқанда, Арыстан ақсақал:

– Көлікті сәл тоқтата тұруға болар ма екен ? – деді.

– Болады, болады, – деп, шөпір ініміз бұрылып жолдың шетіне тұрды.

Мен ақсақал не істер екен деп ойладым. Машинадан түсті де, бірнеше қадам басып барып,  көкорай шалғын шөптің үстіне жата кетті. Құшағын жазып, етпетінен жайылып түскен қартқа бірдеңе болып қалған жоқ па деп жалма-жан тездетіп түстім де, қасына бардым. Басқа іштегі адамдар автобус терезесінен бізге жабыла қарап тұрғанын білдім.

– Аға, жайшылық па?

– О, туған жер, туған топырақ, – деп екі көзінен жас сорғалап, еңкілдеп  жылап жатқан адамның қасына келіп еңкейдім. Жасын төккен күйі басын көтеріп, тізерлеп  отырды да, шөпті жұлып алып былай тастап, жердің топырағын қазып, орта  уыс қылып алды да, асап жіберді. Мен үнсіз тіземді бүгіп отырдым. Ол ұзақ шайнап, топырақты жұтты да,  аузын орамалмен сүртіп, үстін қағынып тұрды. Екеуміз үнсіз  машинаға қарай жүрдік.

Үйіме алып келіп,  әбден жайғасқан соң, келген адамдардың санын, аттарын тағы бір анықтап шықтым. Ағамның  бәйбішесінен  басқа  екі баласы, келіні, үш немересі бар екен. Барлығы –  сегіз адам. Немересінің ең кішісі 5 сыныпты бітіріпті (Бұл оқиға, яғни Түркиядан  келген ағайындарыммен табысуым еліміз егемендік алғаннан аз кейін болған еді).

Арыстан аға өзінің ұзақ әңгімесін бастады.

– Біздің  руымыз – Адай екенін білесіздер. Келімбердіден тараймыз. Канпеске басталғанда бес жаста екенмін. Көп нәрсеге түсінбеймін. Әке-шешемнің құшағындағы баламын. Менен басқа балалары жоқ. Әкемнің айтысына қарағанда, Маңғыстаудан талай ағайындар шетел асып бір түнде сыпыра кетуге уәделескенмен, кейбіреулері уәдеде тұрмай, кейбіреулері көшкен жолда қалып, кейбіреулері жол үстінде қаза тапты. Арба-көлігіміз бар. Мен үнемі көлік үстіндемін. Бір жерлерге келгенде, арбалар сынып  далада қалды. Түйеге, атқа міндік. Уақ жандық пен сиыр деген әуелден атымен болған жоқ. Өйткені, олар ұзақ жүріске шыдамайды дейді. Сондықтан, алмайды екен. Тек оларды сойып, азыққа етін тұздап, қақтап  алған сияқты. Ұзақ жолдағы көбіне азығымыз тары, бидай тағамдары. Оның өзінің де түбі көрініп,  бітіп қалып, талай күндер елді мекендерге жеткенше ашыққан кездеріміз болды. Кішкентай болсам да, бөтен жерлерге келгенімізді байқаймын, себебі кейбір кездескен адамдар қазаққа ұқсамайды, тілдері де түсініксіз. Көп жағдайда ыммен ғана түсініп жүрдік.

Ұзақ-сонар жарықтан  сезгенім – бірнеше жыл мезгілді бастан өткізген сияқтымыз. Бірде – жаз, бірде – күз, бірде – қыс, бірде – көктем – бәрі де бастан өтті. Неше жыл бойына көше береміз деп ойламаппыз. Кейбір жерлерге келгенде, ұзақ уақыт қоныстанып, жердің, елдің сырларына қанығатын сияқтымыз.

Әке-шешем де, бірге босып келе жатқан жандар да әбден титықтады. Азды-тозды, тіпті қайыршылық жайларды да бастан кешірдік. Сөйтіп, бірнеше белгісіз мекендерден өтіппіз. Ең соңғы  қоныстанған жеріміздің  адамдарының тілі қазаққа ұқсайды-ау деп ойладым.

Ақыры, өлдік-талдық дегенде, бір үлкен сәулетті қаланың алыстау маңына келдік. Қаланың ішіне енген жоқпыз. Елдің тәртібін  білмегендіктен, қаладан алшақ далалыққа күрке тіктік те, қалаға тек көкірегі ояу үлкендер ғана барды. Әке-шешемді соншама аяймын.  Талай жылап-сықтаған, қарғанып, зарлаған кездерін көріп, мен де жылаймын, қайтейін. Менің түсінгенімше, әлгі қала түрік деген халықтың қаласы екен. Бізді қандай халық екенін білгеннен кейін, біз сияқты қаңғыған адамдарға аяушылық жасап, қаланың шетінен тастан шағын баспаналар  салып алуға мүмкіншілік жасапты. Мұның бәрін ержеткен соң, әке-шешемнің айтуларынан түсіндім ғой. Көш құрамы әуелі көп болғанмен, қазір азайған, барлығы 40-50 шамалы адам. Мен сияқты балалар он бес шақты. Ішімізде мазалдырағы  да бар.

Әке-шешелеріміз жат жерде алуан қол жұмыстарын атқарды. Бәрі көтерме жұмыстар. Сол қаланың ішіне кіріп, базарларында бірқатары жұмыс істесе, бірқатары құрылыстар салуға көмектесті. Осы істеген жұмыстары үшін  алғандарына, «ақша» дегендеріне тағам сатып әкеледі. Соны жабыла нәрем қылып, күнде таңертең жұмысқа барады, кешке шұбырып кейін қайтады. Арқалаған азық-түліктерін көріп, біз, балалар қуанамыз. Уақыттар өте келе балалар болып, қаланың ішіне бізде де кіретінді шығардық. Үйрене келе,  көшелерін аралап кетеміз. Сәулетті үйлерді көріп, қызықтаймыз. Кейде көше аралап жүріп, жоғалып, әрең табылған кездеріміз де болды. Бұл керемет қым-қуыт оқиға еді. Жоғалған кездерімізде  айқай-шу, жылау-сықтаулардың неше түрін бастан кешірдік. Қаланың аты Ыстамбул екен. Оны жақсы біліп алдық. Көшенің, базардың аттарын да жаттадық.

Үлкендердің  тұрақты жұмыс істейтін орындары да  табылды. Бұл дегеніңіз – нағыз бақыт. Мұндай жұмысты менің әкем де тапты. Шешем екеуіміз қатты қуандық.

Бұл күні қала шетінде орналасқан біздің ауылға машиналармен әдемі киінген адамдар келе бастады. Қолдарында қағаздары бар. Біреулер жазып алып жүр.

Әкемнің айтуына қарағанда, бұлар, түріктер, біздердің халімізді біліп, жай-күйімізбен танысып жүр екен. Біздің қайдан келгендерімізді, неге келгенімізді, шаруа-күйлерімізді білмекші екен. Олар келісімен біздің қалаға баруымызға еркіндік орнады, себебі олардың бізбен сөйлесіп, пікірлесуі достық жағдайды сездірді. Үлкендер жұмысқа орналасып, балалар мектепте оқитын болыпты. Бұл түрік деген халықтың тілін үйренуіміз керек екен. Сонымен барлық бала мектепке баратын болдық. Олардың балалары бізге жабайы адамдарды көргендей қарайды. Бұл тек алғашқы кезде  болды.

Бәрімізді бір бөлмеге кіргізіп, отыратын стол, құралдарды көрсетті.  Біздің бой-сойымыздың барлық өлшемін алып еді. Бір екі күннен кейін киім-кешектер әкеліп кигізді. Қағаз-қалам, бояу түрлерін әкелді. Мұғалім келіп сурет салдырды, әріптер үйретті. Алғашқы сөздерін үйрене бастадық. Біздер бұрын «нан», «дүкен», «базар» деген сөздердің атауларын білген болсақ, енді білетін сөздеріміз көбейді. Сөйлеу жағдайына кірістік.

Сөйтіп, тұрмысымыз жақсара бастады. Күзде оқуды бастасақ, келесі жылдың көктеміне тілге едәуір төселіп  қалдық. Мұғалімнен оны-мұны сұрай бастадық. Мұғаліміміздің аты  – Махмуд.

Бір жылдан кейін түрік мектебінің бірінші сыныбына қабылдандым. Ауылдастардан  бірнеше бала менімен бірге оқыды. Қалған әртүрлі жастағы  балалардың бәрі де жас шамаларына қарап топ- топқа бөлініп оқытылды. Оқу үстінде байқағаным – түрік сөздерінің қазақ сөздеріне ұқсастығы. Тек дыбысталулары өзгеше. Соған қарамастан, жақсы үйреніп алдық. Мектепке барғанда түрікше сөйлессек, үйде өз тілімізде сөйлейміз. Ата-анамыз туған жер туралы қызықты әңгімелер айтып, ата-бабалардан, кіндік қаны тамған жерден тағдыр тәлкегінен алыстап кеткендерін айтып, көздеріне жас алады. Туған елден жалғыз алғанымыз – дүние-мүлік емес, әдет-ғұрпымыз, ұлттық тіліміз екенін үнемі қаперімізге беріп отырды. Ауыл адамдары анда-санда рамазан, құрбан айттарында, наурызда бас қосып, мал шалып, бір-бірлерін қонаққа шақырысуды дәстүрден қалдырмады. Ата-аналарымыз мешітке барса, біз де еріп баратын едік. Себебі біз бұрын құранды білмесек, енді үйреніп, тіліміз сына бастады. Өйткені, мектепте кіші сыныптардан бастап, дін сабақтары өтеді. Құран сүрелерін жаттау міндетті. Сонымен бірге, мектепте үш тілді үйрену қатар жүргізілді. Түрік, араб, ағылшын тілі. Осы отырғанда менен бастап осындағы үй жандарының бәрі де өзіміздің қанымызға сіңген тілімізден басқа әлгі айтылған үш тілді қазақ тілінен кем білмейді. Мына жұбайым,екі үлкен бала, келін, үш немере – бәрі де бұл тілдерде әдеби кітаптар оқиды, сөйлейді, жазады. Бәрі де оларды еркін меңгерген. Кеңес дәуірі деген дәуірді еліміз бастан кешіріп, мұнда келуге мүмкіндігіміз болмаса, басқа шетелдерге барып-келу бала-немерелерімізге бұйым емес.

Қазір ойлап отырсам, мектепке барып бастап оқыған жылдарым, шамамен, отызыншы жылдардың орта кезі.

Махмут әңгімесін үнемі түрік халқы, түрік елі туралы айта келіп, бұл елдің қамқоршысы, бүкіл елдің атасы – Мұстафа Кемал, ал халық атаған аты – Ататүрік деп түсіндіреді. Ататүрікті бар болмысымызбен сезініп, қамқоршы, жетімдерді жебеуші, жарлы-жақыбайлардың тірегі, елдің дем берушісі деп білдік. Сөзіміздің «піссіміләсін» құран оқудан бастап, Ататүрікке ұзақ ғұмыр тілеумен жалғастырып барып, сабақты сосын бастайтынбыз. Соған үйреніп, дағдыланып кеттік.

Бірнеше жыл өткеннен кейін, біздің ауылдың қазақтары тағы бір топ қазақ қауымының өкілдерімен кездесті. Олар әуелі қазақ па, өзге елдіктер ме деп бір-біріне жақындамай жүріп, ақыры тілдесе келе, қазақ екендіктерін білісіп, бауырлардай шұрқұрасады. Олар ұйымдасқан қазақтардың көп екендігін айтып, қоныстарына ертіп апарады. Біздің ауылдастар ауыздарын ашып, көздерін жұмып келді. Қуаныштары қойындарына сыймайды. Ыстамбул қаласынан алшақтау, бір қала сияқты бөлек мекен салыныпты. Үйлер  көшелерге бөлінген. Салған үйлері бір-бірлеріне ұқсас, әрбіреулерінің аула-бақшалары бар. Бұл жұмыстарды ұйымдастыруға Түрік үкіметі, Ататүрк лұқсат еткен. Жер бөліп берген. «Біздің туысқан халықтарымызсыздар» деп іштартыпты. Сөйтіп, адамдар жұмыс тауып алған, көпшілігі бизнеспен, сауда- саттықпен айналысқан. Соның нәтижесінде шетелдермен қарым-қатынасқа кіріскен. Өздерінің ақсақалдар алқасы бар екен. Яғни, ел басқарушылар. Қандай мәселені де ақсақалдар алқасы шешеді екен.

Мектебі бар. Мектептерінде тек қана қазақтар оқиды. Онда жүретін пәндер төрт тілде оқытылатын. Егер Ыстамбул ішіндегі мектептерде дәрістер түрік, араб, ағылшын тілдерінде жүргізілсе, мұнда төрт тіл үйретіледі – ең алдымен, қазақ тілі, сосын түрік, ағылшын, араб тілдері.

Шағын мекеннің аты Қазақкент деп аталған. Яғни, қазақтар қаласы. Біздің ауылдың қазақтарын ел ақсақалдары қарсы алып, Қазақкентке көшіп келуді ұсыныс етіпті. Содан кейін-ақ, көп уақыт өтпей, Қазақкенттен үй салып, сонда тұрып қалдық. Дөңгеленген өзімізге шақ  азын-аулақ малымыз, шаруамыз болды. Мен ер жеттім. Жалғыз ұл боп өстім. Әке-шешем мені үйлендіріп, немерелі болып, елден алыстағаннан көңілдері орта жүрсе де, ұрпақ жалғасын көргендеріне, мәз болды. Жарықтықтарға топырақ сол жақтан бұйырды. Өле-өлгенше екеуі де ата-баба топырағын аңсаумен өтті. Мүмкіндік болса, сол жаққа жетуді, елге қосылуды естен шығармауымды тіледі. Сүйектері бұл жақта қалса да, рухымыздың табысатынына күмән келтірмеді. Міне, жасым жетпістің төбесіне жақындағанда елге, туған топырағыма келдім. Ол жақта әлі қандастарымыз көп. Болашақтағы армандары қанат байлап ұшу. Алайда, көші-қон мәселесіне байланысты қиындықтардың туындағаны кедергі келтіріп тұр. Олардың туысқандық, қандастық құбыламанасы осылай бұрылуда.

Өз отбасыма келетін болсам, әбден есейіп барып үйленген бәйбішем Шәйғыз (Жасы алпыстарға келген әлі жүзінің нұры кетпеген әйел жылы күліп бір қозғалып қойды). Бұл зайыбым екі ұл дүниеге әкеліп еді. Ағалы-інілі екі баланың бірі – қырықтан асып қалған үлкені – Манат, екіншісі – жиырма сегіз шамасындағы Айбол. Келінім – Ләйлі.  Ал қалғандары – мына немерелерім. Үшеуі де ұл – Бейсембі, Жұмабай, Жексенбі. Жексенбі – Манаттың кенжесі. Биыл 8-ші сынып бітірді. Кіші ұлым үйленген жоқ. Бұйырса, бұл ұлым да, немерелерім туған ел  қыздарынан бұйырмыс бола ма деп ойлаймын. Солай болатын шығар, иншалла!

Арыстан ағаның сөзінің арасында, оқырманға мынадай түсініктеме  беремін. Бисембай деген атамыздың екі ұлы болған екен. Менің әкем – үлкені де, Қабанбай – екіншісі екен. Үкіметтен қашу керек деген дақпыртпен көшкенде, бұл ақсақал 30 жаста екен. Екі ғасырдың тоғысында дүниеге келіпті. 1925 жылы туған жалғыз ұлы Арыстан мен Жария атты жеңгеміз үшеуі екі ат, бір түйесімен көпшілікке ере жөнелген. Кетіп бара жатып та кейін қайту туралы ойлай-ойлай, бір алған бағытпен тарта беріпті. Жастық, бойдағы қызу, Кеңес Үкіметінің ақырзаманы қорқытқан үрей, жан сауғалап жүре бергізген. Ағасын тастап кеттім-ау деген ой опасыздық деген сезімге тіреп әкеле берсе керек, өмір-бақи осы дерттен ағамыз айыға алмаған сияқты. Бірақ үмітін Арыстанына жалғап кеткені бақилық болғанда, көңіліне медеу болыпты. Мен Бейсембайдың үлкен ұлы Жарылғастың кенжесі болсам, Арыстан менің бауырым, оның балалары, немерелері – жеткіншек  етене інілерім. Жақындығымыз – әр сиырдан сауылып, бір ыдысқа құйған  сүттей  араласа жөнелетіндей.

Сонымен, қаланың шағындап салынған үйлеріне қоралы жанды сыйғызу мүмкін бе, бір күн қонақтағаннан кейін, саяжайда кең етіп салған үйіме көшірдім. Мұнда саяжайда тұрып жатқан адамдар көп. Шарбағым неше түрлі жеміс- жидегім төгіп тұрған бақ. Көкөністің түрлері қазір гүлдеп болып, өнім беріп жатқан кез.

Арыстан ағам рахметін жаудырып, сонда толық орналасып алды. Екі ініміз де қолынан іс келетін жігіттер екен. Үлкені Манап – сауда бизнесін дөңгелеткен болса, Айбол – құрылысшы, Манаптың екі баласы Бейсембі мен Жұмабай да ағаштан, темірден түйін түйетін шеберлер болып шықты.

Бір ай  өткеннен кейін, Арыстан ағам сол өздері орналасқан саяжайда Алматыдағы барлық ағайындарды шақырып, өлі аруақтарға ас беру мәселесін қозғады.

– Шырағым, Түркиядан құр қол қайтқанымыз жоқ. Балалардың еңбегінің арқасында шаруашылығымыз, шүкір, баршылық. Ештеңе аямаймын. Әуелі аруақтарға арнап үлкен ас беремін. Содан соң, туған топыраққа аман келгендігімізге шағын той жасаймын. Содан соң, баспана салу мәселесіне кірісеміз. Әуелі осы жайларды өз орындарына қойып алмай, жұмыс мәселесін қозғамаймыз. Ал, Жексенбім мектепке бара береді ғой. Бұған да бір мектептен орын табылар.

 – О, не дегеніңіз. Барлығы айтқаныңыздай  болады. Бәрі де орынды. Сіз не айтсаңыз да қоштаймыз.

–  Қарағым, мен осыларды атқарғаннан кейін тыныш, о дүниеге аттансам,  ища демеймін. Бар ниетіммен соңғы демімді сағына күтіп жүрмін.

– Аға, жақсы лебіз айтыңыз. О дүние деген мәселені қайтесіз. Алла тағала өзі қай уақытта бұйырады, сол мезетінде ретін табады ғой. Асықпаңыз да, аңсамаңыз да. Жаңа елде ұрпағыңыз қалай өмір сүріп жатқан қызығын көруіңіз және соны көріп шалқуыңыз  керек емес пе?!

– Жә, жарайды. Құдайдың көрсеткенін көрерміз.

Арыстан аға Алматының Каменка базарынан бір үлкен қойды өзі таңдап жүріп  сатып алды. Бізге қараған ағайын-тумалардың барлығының менің айтуыммен тізімін алып, шақыруды маған тапсырды.

Ас беру белгіленген күні Түркиядан келген бауырларымызбен кездесеміз, ата- бабаларды еске алу асына қатысамыз деп, ағайындар бала-шағаларымен қалмастан жиналысты.

Арыстан аға үлкен шарбаққа ашық аспан астында  қалы кілемдер жайып тастатқан болатын. Жапа-тармағай ақсақалға құшақтасып амандасып, көздеріне жас алып, табысып жатты. Барлығы жиналып болды-ау деген белгі бергеннен кейін, ақсақал сөз бастады.

– Оу, туған жер топырағы, осы жерден өрбіген аталастарым, менің тілегімді орындап, тайлы-тұяқтарың қалмай келгендеріңізге бек ризамын, алдарыңда басымды иемін.

Ата-баба жерінен бала кезімде кеткен адамның бірі едім. Міне, шашы мен сақалын ақ басқан шал болып оралдым. Туған жерге келгеніме өзімді бақыттымын деп есептеймін. Менімен бірге келген менің жұбайым, балаларым, келінім, немерелерім бар. Менің айтқаныма көніп, елін аңсап, қандай екен деп армандап келіп отырған адамдар бұлар. Бұлар – сіздердің туысқандарың. Біз – жат елде көзіміздің жасы көл болып арман-мұңмен талай жылдарды өткізіп  әрең жеткен бауырларыңбыз, ағайындар. Құшақ жая қарсы алған туысқандарым, сіздерге алғысымыз шексіз.

Биік бәйтерек тамырсыз болмайды. Бәріміз жиналғанда сол бәйтеректің бұтақтары мен жапырақтары екенбіз. Егер тамыр болмаса, бәйтерек жайқалып шығар ма еді. Мұншама биіктер ме еді? Бұл – алып бәйтеректің терең тамыры – бабаларымыз. Сол бабаларымыздың рухын тірілтейік деген ниетпен жиналуды ұсыныс еткенмін. Сол ниетпен келген сіздерді – мен ұшан- теңіз байлығым деп ойлаймын. «Жеті атасын білмеген жетесіз» дейді қазақ. Мұны неге айтты? Мұны қазақ халқы түйілген жұдырықтай болып бірігіп жүрсін деген оймен айтқан. Текті ұмытпау керек деген ниетпен ұлағат еткен. Соны әрқашан қастерлеуіміз керек. Тарихтың тереңіне үңілген сайын – ең арғы жағы бірінші атамыз – Қазақ деген атаға барып тірелеміз. Ал, Қазақ деген атаны ұмытпауға  көмекшілік ететін – жеті атаны түгелдеп жүруіміз болса  керек. Жеті деген қасиетті санды ғана малданбауымыз  керектігіне, әрі қарай бабалардың тізбесінен жаңылмауды  меңзесе керек. Мұның мәні зор, ол – қасиетті діліміз.

Түріктер бізге бауырмалдық көрсетті. Өзіміздің ғұрып, діл, тіл дегенді қастерлеуімізге кедергі болмады. Өзге елде жүрсек те, осы асыл заттарымызды көздің қарашығындай сақтадық. Өзімізбен бірге, қанымызға суарып әкелдік. Біз араб тілін, түрік тілін, ағылшын тілін осы тұрғанда өз тілімізден кем білмейміз. Ал, олардың биігінде ата-баба ділі тұр.

Барлық кезде де «сағыныш» деген қасиетті сезім бізді алға жетелеп, ілгері ұмтылдырумен болды. Арман – елге жету, ұрпағымды туған халқыма қосу, олардың ұрпағы да  осы дарқан қазақ халқының бір тамыры болып  қосылсын деген ниет. Ал, бауырлар, менен бастап, мына отырған екі балам, үш немерем, ата-баба жеріне, о дүниелік болған барлық бауырларымыздың рухына арнап кезектесіп, үлкен құран сүрелерін оқимыз. Соны мұқият тыңдағандарыңыз – өткенді құрметтеу, қасиеттеу деп білерсіздер.

Арыстан ақсақал құранды оқи бастады. Дауысы – ашық, бірден жан-дүниеңе еніп, сезімге әсер етеді екен. Мұндай мақамды бұрын естіп көрген жоқ едім. Асықпай-аптықпай, соза айтылған құран сүрелері жанымды жай таптырып бара жатқандай. Арыстан қарттың баритон дауысы бар екен. Араб сөздерін мақамына келтіріп оқыған мезгілде бір ғажайып ән тыңдап отырғандай сезінесің.

Ақсақал дауысын бәсеңдете келіп, үлкен баласына көзінің қиығын тастаған еді, құранды ол жалғастырып әкетті, содан кейін екінші ұлы, содан кейін үш немере, құранның соңын Жексенбі деген кенже немере бітірген мезгілде, ақсақал «аумин» деп саңқ етті де, қазақша және арабша тілектер айта келіп, қол жайып отырған барша қауымға бет сипау қимылын жасатты.

Ешбір адам, бала-шағаға дейін дыбыс шығармастан тыңдаған құран әрбір адамды бейне бір жаңа дүние әлеміне кіргізіп жібергендей болды. Әркім бір-біріне қарасты. Құранды кішкене балаға дейін жаңылмай айтқан өнерлеріне риза болысты. Қызықты. Осы мақамдардың өздері бір-біріне жалғастыра салған опера арияларын тыңдағандай әсерде қалдырды.

– Ал, енді дастарқанға жиналайық деп, аппақ ашық аспан астында жасалған үлкен асқа  кірістік. Кең шарбақтың бәріне топырлай отырған халық ата-баба рухымен сырласқандай боп, солармен бірге дәм татысып отырғандай сезінді. Өлгенді ұмытпау – тарихты ұмытпау, тарихты қастерлеу – ел тарихын аялау, батырларымызды, өнерпаздарымызды қастерлеу – халқымызды биікке көтеру деген ойлардың шалқар толқынында қалқыдық.

Ас желініп, шай ішіліп, тарқар сәті таялғанда, Арыстан ақсақал тағы да тіл хатты.

– Ал, бауырлар, тарқар сәттегі құранды кім оқиды, – деп сұрау салды, – оқу енді өз  бауырларымыздан болсын, – дегенде, жергілікті ағайындар бір-біріне қарады. Сірә, «сен білесің бе, сен білесің бе?» деген үнсіз сұрақтар қойған сияқты. Ешкімде үн жоқ.

Арыстан ақсақал түгел түсінді. «Бұлардың ішінде құран сүрелерін», «аяттарды» білетін кісі жоқ екен деген ойға келді де, басын шайқап:

– Бұларың қалай, қарақтарым, құдайды ұмытқанбысыздар. Мен – Алланы, Мұхаммед пайғамбарды ұмытпайтын еліме бара жатырмын, деп, мақтанып келіп едім  анау елден, деді де, әрі қарай ренішін жалғастырған жоқ. Біз көзімізбен жердің тесігін іздеумен болдық.

Арыстан құранды өзі бастап, өзі тәмамдады да, «амин» деп, бет сипастық. Бауырларымыздан «қош  бол» десіп тарқастық, бірақ көңіліміз жер болып кеттік. Арыстан үндемей қоштасты.

Арыстан ағаны бірнеше күн жұмыс басты боп көре алмай жүргенмін. Демалыс күнін пайдаланып, саяжайға бардым. Саяжайдағы бақшаға, жеміс ағаштарына су құйып, аралап жүр екен. Мені көріп күрегін тастады да, бері қарай бағыт алды.

Өткендегі жайдан көңілім күптілеу болып жүр еді. Қарттың ашуы басылған шығар деп, тәуекелге салып келгенмін. Аға салқындау амандасты да, былай деді:

– Жарқын, өткендегі астан кейін мен қатты ойға қалдым. Бұл қалайша деп дөңбекшіп ұйықтай алмадым. Қатты ашулансам да, күйінсем де, ақылға келген сияқтымын. Сендерде де сын жоқ. Бір ғасырға жуық уақыт кеңес дәуірінің қыспағында болдыңдар. Ол заманның дінге қалай қарағанын еске алдым. Бір мәңгүрттік заман өткен. Пайғамбар жасына келгенше, «қылқу алланы» шала-шарпы білмегеніңе өзің де ұялатын шығарсың. Алланың пайғамбарды қалай «қараң қылдырудың» әдіс-тәсілі сор заман өздеріңе үйретіп, өздеріңді соның жауы болуға тәрбиелепті. Мәңгүрт қылыпты. Бұл өзі туған анасын ұмытумен бірдей.

Арғымақта сын болмас

Қиған қамыс құлақсыз.

Айдын көлде сын болса,

Жағасы болса құрақсыз.

Асқар тауда сын болмас,

Бауыры болса бұлақсыз, – дегендей, сендерге сын жоқ, қайтейін.

Бірақ енді еркін заман келді ғой. Қимылдаңдар. Алла – өзіңдікі, пайғамбар – өзіңдікі, құран – өзіңдікі, өмір – өзіңдікі – қимылдау керек, қалқам, балаларыңды үйрету керек. Мұсылманның бес парызынан бастаған жөн. Соны біле ме немерелерің, ағайындарың. Бұл – ұят. Ертең о  дүниеге не беттеріңмен барасыңдар. Тозақтың отына түсетіндер өздерің болмас үшін, осы бастан қолға алып, ес жиыңдар, тілдеріңді кәлимаға келтіруден бастаңдар, ораза ұстаңдар, намаз оқыңдар, құран сүрелерін жаттаңдар. Мен енді сендердің әрі мұғалімдерің, әрі емтихан қабылдаушыларың ретінде қимылдаймын. Бүгіннен бастап, құранды жиі бастарыңа жастаныңдар. Сен әуелі өзің баста, деді. Сөйтіп, жұмасына бір рет бірнеше сағат бойына дәріс алуды әдетке айналдырдым. Жұмыс бір жағынан қинаса да, уақыт жібермедім. Мұхаммед пайғамбардың өмір дастанынан бастап үйрендім. Ұлы адамның ғұмыр деректері жанымды жадыратты. Оның ұлылығы, шын мәніндегі Алланың елшісі екендігі, ислам дінін таратудағы ерліктері түсіме еніп, талай күндер нұрлы сәттерді басымнан кешірдім. Сор болғанда діни сөздердің көбін білмейміз екен. Бұрын белсенді атеистердің бірі болғаным енді жанымды жеп жүр. Қасиетті сөздерді осы күнге дейін білмегенім үшін өзімнен-өзім ұялдым. Шариғат, сүре, аят, хадис, кәпір, күпірлік, үмбет, пейіш, тамұқ, құбыла, сахаба, азан және тағы басқа қыруар сөздер менің діни сөздік қорымды байытты. Фатиха, ықылас, сұбхана сүрелерін, салауат, ат-тахиату, сәлем дұғаларын жаттадым. Бұларды күнде таңертең және кеште жатар алдында қайталап, санама тоқумен болдым. Бұлардың бәрін Арыстан аға бастан-аяқ айтқызып, сұрап, кішігірім емтихан алып отырды.

Бұлардың бәрін өзім ғана үйреніп қоймай, балаларыма да үйрете бастадым. Біраз уақыт өте келе, бала-немерелерімнің едәуір тілі сынып, мұсылмандық қалыпқа келе бастадық.

Әр баламның үйінде міндетті түрде құран, әптиек, діни кітаптар туралы түсіндірмелер жинақталды. Кітап сөрелерінің ең көрнекті жерінде діни кітаптар тұратын болды. Халифа Алтайдың аудармасындағы құран нұсқаларына қолымызды жеткіздік.

Балаларымнан бұрын әуелі өзім намазға жығылдым. Арыстан аға риза болып, көңілі көтерілді.

Біраз уақыт өтті. Түркиядан қоныс аударған отбасы пәтер салатын жер алуды, баспана салу мәселесін көтерді. Адамдармен қарым-қатынас, тұрмыс жағдайларына байланысты әртүрлі мекемелердің есігін ашу, дүкеннен тағам алу, зат-тауарлар алу мәселесі бұл үйдің адамдарын тығырыққа тіреді. Бала-келіні, немерелері дүкеннің қай-қайсысына барса да, дүкеншілермен тіл табыса алмай әлек. Бұлар дүкеншілерге қазақша сөйлессе, ұлты қазақ дүкеншілер  бұлардың айтқанына түсінбейтін көрінеді. Сатушылар бұлардың орыс тілін білмегені үшін тілдеп, ұрсып, тіпті дүкеннен қуып шығуға дейін баратынды шығарыпты» деп быт-шыт боп мінез көрсететін көрінеді.

Бір күні келсем, Арыстан ағам бұлқан-талқан.

– Мен туған жерім, туған топырағым, туған елім деп емешегім үзіліп, аңсап келсем, туған халқым тілден де, ділден де жұрдай екен.

Сонымен, Арыстан қарияның тынышы кетті. Өзінің туған елінде, қазақ елі деп аталатын елде қазақша сөйлеп, таңдаған затын ала алмағандығы қорлық деп білді. Ағылшын – өз елінде, неміс – өз елінде, француз – өз елінде, араб – өз елінде, орыс – өз елінде сол туған тілінде сөйлеп, елінің қандастарымен тілдесе алмаса, қайтер еді. Олар бұл – үлкен трагедия, апат деп дау салар еді. Ал мен неге дау салмаймын? Менің өзім, әйелім, балаларым, келінім, немерелерім орыс тілін білмейді. Енді не істейді? Егер біз Ресейге келсек, орыс тілінде сөйлесе алмағандықтан,  жылдар бойына орысша үйренер едік. Ал өз еліме, қазақ еліне келіп, қазақтармен, өз бауырларыммен сөйлесу үшін, тіршілік ету үшін, жұмыс істеу үшін орысша үйренуге мәжбүр болсам, бұдан асқан қорлық болар ма?! Сотқа жүгінуге мәжбүр болуымызға тура келді. Өз басым мұндайға мән бермей жүре беріппін. Шын мәнісінде өз тіліміздің намысы үшін үн шығармауға дағдыланып кетіппіз. Бұл күресіміз бір ай бойына тоқтаған жоқ. Алматы қалалық соты да, Алматы облыстық соты да, біздің сөзімізді бәліш қылды.

Арыстан аға Алматы ауасы жақпады ма, экологиясының әсері болды ма, әйтеуір қан қысымы көтеріліп, сырқатқа шалдықты. Ауруханадан аурухана қоймады, – бәріне апардық, бәрінен ем-домын алды, бірақ қан қысымы 180- 200-ден түспеді. Бұрын бауыры ауырып, балтыры сыздап көрмеген  көрінеді.

Баспасөз бетінде жуық арада Алматыда дүниежүзі қазақтарының құрылтайы өтетін болыпты. Оған дүниенің әр түкпірінде тұратын қандастарымыз жиналып, бас қосады екен. Бұл хабарды естіген Арыстан ағаның тынышы кетті. Сол құрылтайда тіл жөнінде сөйлеуге дайындалды. Ағаны сол жиынға алып бардым. Адамдар көп. Араларында күдікті көзбен қарайтындар да бар сияқты. 

Құрылтай өтетін залға кірдік. Сөйлеушілер де көп екен. Шетте жүріп іштері жарылып қалған қандастар елге көшіп келу мәселесін көтеріп жатыр. Әрбіреуінің сөйлегенін естіп отырып, жылап та алған сәттеріміз болды. Жиналыс орталанып келе берген кезде, Арыстан ағам:

 Мен сөйлеймін! – деп айқайлады.

Жиналысты басқарушы:

Сөзге жазылып қойған адамдар бар, Сізге сөз берілмейді, – деді.

Қартымыз оған қараған жоқ, мінбеге жетіп барды.

Микрофонға тақалып тұрып айқайға басты:

– Менің Түркиядан келгеніме төрт  айға жуықтады. Отбасыммен туған жерге көшіп келдім. Содан бері қазақша дұрыс сөйлеуді, таза сөйлеуді осы құрылтайдан ғана көріп отырмын. Мен уақыттарыңды алмаймын. Қазақ елі қазақтың сөзін ұмытқан. Көшеге шықсаң да, мекемелердің қайсысына барсаң да, өз қазағың өзіңе орысша сөйлеседі. Қазақша білмейді, – деп, Арыстан аға  мінбеден  күйініп түсіп бара жатты.

Сол түскеннен залдың есігінен біржо-лата шықты. Мен ере кеттім. Өксігін баса алмай сыртта көзінен ытқыған жасын сүртіп біраз тұрды.

– Аға, демалыңыз енді. Көкірегіңіздегі қыжылды ақтарып салдыңыз. Бұл айтканыңыз бүкіл елдің сөзі, – деп, басу айтып, үйіме кеттім.

Арада үш күн өтті. Міне, Арыстан ағамен кездесіп, сөйлесіп отырмын.

– Ендігі арманымды айтайын ба,  қарғам, – дейді. – Есіңде болсын, мен енді бұл дүниенің адамы емеспін. Сүйегім осы туған топырақта қалғанын медеу тұтамын. Туған топырағым бұйырған екен. Мені өз қолыңмен ақ жуып, арула, айналайын. Сөйтіп, қадемді өткізіп, мәңгілік мекеніме белгі қойдырғаннан кейін, отбасымды Түркияға кейін қайтуларына көмектес. Қазақкентте сондағы жарлы-жақыбайларға әшейін беріп кеткен баспаналарымыз бар. Сонда барып қайта қоныстансын. Осы сөзімді орындарсың. Түрік елі – олардың туған жері.

Аға, бұныңыз қалай, көшіп келген соң, орнықпай ма біржола?

Түріктер – біздің бауырымыз. Өздерінің кіндік қандары тамған жер оларды бауырына қайта алады. Бәйбішеме, бала-немерелеріме өлер алдында осыны тапсырамын. Қазақстанды аңсаса, келіп сіздер сияқты бауырларына аунап-қунап кетер. Өзің де оларды ұмытпай хабарласып тұр. Бір-бірлеріңнен қол үзбеулеріңді тілек етемін. Енді екі ел жалғаса өмір сүретініне сенімім мол.

Жарты  ай шамасындай мезгіл  төсек тартып жатқан Арыстан ағаның беті бері қарамады. 260-тан түспеген қан қысымы, ақыры, алып тынды. Жарықтық  Райымбек батырдың маңынан мәңгілік мекенін тапты.

Бірақ балалары Арыстан ақсақалдың ашу үстінде айтқан «өсиетін» орындамады. Отбасы Қазақ елінен кетпеуге шешім қабылдапты.

«Түрік елі – біздің бауырмал еліміз. Бірақ әкеміздің сүйегі жатқан жер бәрінен ыстық.        Туған жерді – Ыстамбулды сағынсақ, ұшақ әзір емес пе? Ондағы ата-әжеміздің  зиратына да бата оқимыз. Түрік ағайындар әрқашан құшақ аша қарсы алады. Біз – Түрік елінің қазақтарымыз. Оны ұмытпаймыз. Екі елдің кіндігі бір, екі елдің бірлігі мәңгі жасайды!» – деді ұрпақтары.

Алдыңғы «
Келесі »

Пікір қалдыру

Сіздің электронды поштаңыз жарияланбайды.

Мұрағат