Қазақ интеллигенциясы және дін мен мешіт

  • 16.09.2013
  • 1192 рет оқылды
  • 6

 

АкботаАқбота ИСЛӘМБЕК,
журналист

 

Қазір қазақ интеллигенциясы дәс­түрлі, өзімізге тән мұсылмандықты ұлт­тық әдет-ғұрып, салт-дәстүрімен бай­ланысқан, моралі ұлтық-исламдық ба­ғыт-бағдарда жалғастырмай, сырттан телінген араб, түрік, Иран, Пәкістан не­гізінде жалғастырып жатқан сияқты. Мұхамедсалық Бабажанов тарихшы-этнограф ретінде «Біздің мұсылмандарды патшалық Ресей қазақ даласына татар молдаларын кір­гізу арқылы бұзып жатыр» дейді. Соның ықпалынан біздің дәстүрлі дініміздің бұзылып жатқанын жеткізеді. Сол кезден бастап, біздің кейбір зиялы адамдарымыз, айталық, Әліби Жангелдин, тағы тағыларымыз христиан дінін қабылдауды бастады. Олардың арасында Ыбырай Алтынсарин де болған деген сөз бар.


Одан бері патшалық Ресей құлап, КСРО келіп, Лениннің декретімен дін мемлекеттен бөлініп, атеистік социализм келді. Сөйтіп, патшалық Ресейде қазақ зиялыларының бұзыла бастаған дәстүрлі діндері кеңестік тұста атеистік идеологиямен қайтадан тағы да өзінің бұрынғы қалпынан айрылды. Бұл екі кезең қазақ интеллигенциясының діни ұстанымына қатты әсер етті. Енді, қазір тәуелсіздік кезіндегі үшінші кезең келді. Тәуелсіздік алғаннан бері әртүрлі діни ағымдар, ұстанымдар қаптап кетті. Сөйте келе, қазақ интеллигенциясы тағы да бір тосын жағдайға ұрынды. Осы жағдайда қазақ интеллигенциясы не істеу керек? Осы тұста ұлт зиялылары қарапайым халыққа не айтып, қандай жол көрсетуі қажет. Міне, осыған байланысты редакциямыз «Қазақ интеллигенциясы және дін мен мешіт» деген тақырыпта кезекті «Келелі кеңес» өткізді. Отырысқа жазушы Смағұл Елубай, тарихшы Әзімбай Ғали, философия ғылымының докторы Бақытжан Сатершинов, жазушы Мәлік Отарбаев, С.Демирел университетінің профессоры, дінтанушы Ислам Жеменей, Қазақстан мұсылмандары Діни басқармасының уағыз-насихат және ғаламтормен жұмыс бөлімінің меңгерушісі Ершат Оңғаров, философ Әбдрашит Бәкірұлы шақырылған еді. Назарларыңызға сол «Келелі кеңесте» айтылған ой-пікірлер мен тұжырымдарды ұсынып отырмыз.
– Тәуелсіздік алғаннан бері әртүрлі діни ағымдар, ұстанымдар келді. Сөйте келе қазақ интеллигенциясы тағы да бір тосын жағдайға ұрынды. Осы жағдайда қазақ интеллигенциясы не істеу керек? Смағұл Елубай: – Бұл әрбір қа­зақты тол­ғандыратын та­қы­рып деп білемін. Жа­ңа аздап болса да тарихқа шолу жасалынды. Шындығына келгенде, ХХІ ғасыр­дың алғашқы он жыл­ды­ғына біз қалай келіп отырмыз деген мәселенің дәл біздің бүгінгі жағдайымызға тікелей қатысы бар. Оған біз қалай келдік, біздің қоғам не мемлекетіміз қандай болмыста тұр. Өкінішке орай, Батыс өркениеті соңғы 400 жыл бойы құдаймен айқасты. Оның себебі, ол әлемді жаулап алуды ойлады. Жаулап алу деген қан төгу мен қиянат жасау арқылы озбырлық жасау. Ал, соған кедергі болған тек қана құдай еді. Мінеки, сондықтан да олар құдаймен айқасуға мәжбүр болды. Әлемді жаулап алу үшін, баюы үшін, оған жолды ашу үшін құдайды тақтан құлату керек болды. Оның орнына рыноктың құдайы, яғни, ақшаны қою қажет болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысында Батыс осы мақсатына жетті. Дарвинді алға салып, бүкіл философтармен құдайға қарсы қимыл жасады. Нәтижесінде тарихқа социализм,коммунизм, капитализм деген құдайлар келді. Мінеки, біз соның нәтижесін көріп отырмыз. ХХ ғасырдың басында жалпы әлем философтары дабыл қаға бастады. Орыстың теолог-философы Иван Ильин: «В мире раздалась открытая, безумная пропаганда ненависти.В мире поднялась упорная и жестокая гонение на любовь, поход на семью, отрицание родины, подавление религиий.Современное человечество вступило в духовный кризис, невыданный по своей глубине и по своему размаху» деген емес пе? Әсіресе, маған соңғы сөзі қатты әсер қалдырады. Адамзат ақыл жетпейтін дағдарысқа ұшырады. Тіптен, шамадан тыс дағдарыс. ХХ ғасырдың басында қазақ халқы сол Ресейдің бір бөлшегі ретінде құдайсыз қоғам социализмге кіруге мәжбүр болды. Егер де өзге халықтардың ішінде құдайсыздар ақырындап пайда болған болса, қазақ халқы бұған мүлде дайын емес еді. Оған ешқандай негіз болмаған. Тек орыс идеясында болды ол. Жаңағы айтқан, Жангельдиндердің осындай болып кетуі орыс идеясының ықпалы. Қазақ идеясында құдайсыз деген мүлдем жоқ еді. Сондықтан да, ол бізге таңылған, сорақы идея. Жанынан, жүрегінен құдай өлмеген интеллигенция ХХ ғасырдың басында құрбан болды. Өйткені, құдайсыз ақындарымыз болмайтын. Сондықтан, ақындарымыз да сол жолға түсті. Сөйтіп, бүкіл қазақ әдебиетінің жыраулар дәуірі құрбан болды. Нақты айтсақ, дін туралы жазған Шәді төре, Әубәкір Кердері, Бернияз Күлеев сияқты ақындар енді шықпайтындай қалге жетті. Сөйтіп, ха­лықтың талайғы ғасырғы мәдени мұрасы құрбан болды. 70 жыл төмпештегеннен кейін қазақ та, оның жүрегіндегі иман да өлімсіреді. Біз осындай өлімсіреген жағдайда тәуелсіздік алдық. Өкінішке орай, халқымыз, әсіресе бергі ұрпақ жүз пайыз коммунист болды. Жас ұрпақ соның құрбаны. Бүгінде қылмыс жасап жатқан жас ұрпақ бұл ағалардың қателігінен, әке-шеше тәрбиесінен құрбан болғандар.Енді оны қалай құтқару керек? Сіз бен біз осы құтқару жолына түсу керекпіз. Яғни, қайтадан өзіміздің классикалық иманды дәстүрлі қоғамымызға қайта келмесек, біз оңбаймыз. Тіпті, негізі мықты тәуелсіз мемлекет те құра алмаймыз. Ондай мемлекет құру үшін қазақтың иманы сау болуы керек. Иманы сау халық қана отаншыл болады. Иманы сау халық қана ақшаға Отанын сатпайды. Бүгінгі күні қалтасында ақшасы неғұрлым көп ұл-қыздарымыз шетелдерден үй сатып алып жатыр. Бұл – Отанды қорғамау деген сөз. Қазірден бастап іргесін бөлек салу деген сөз. Мінеки, біз осындай жастарды тәрбиеледік. Олар қазір ақша деген құдайға табынды да, сол ақша деген құдайға табынып имандылықтан айырылды.
Ислам Жеменей: – Зиялы деген сөз­дің өзі түркі даласына Ислам дінімен бірге келді. Бұдан бұ­рын қазаққа қалай келгенін зерттеп жат­­пайық. Зиялы де­ген­ді дұрыс түсіну ке­рекпіз. Себебі, соң­ғы дініміз Ислам діні. Ал, соңғы кітабымыз –Құран. Алланың берген Құранында: «Оқы, сені жаратқан Алланың атымен» делінген. Ал, сол оқитын не? Оқитын жаратылыс. Жаратылыс – кітап. Алла Тағала: «Мен адам үшін жараттым. Адамға сана бердім. Сол санамен бүкіл жаратылыстағы мен берген нығметтерді пайдалансын». Бұл жерде оқы деген мәселенің үлкен мәні бар. Ал, неге осы оқы дегенді Ленин пайдаланды? Міне, мәселе сонда. Алла Тағала адамды жаратқан кезде, оны еркін жаратты. «Мен сені жараттым. Өзің өзіңе жауаптысың» деді. «Лай балшықтан лас өмір сүрсең де, ғарышқа, биіктікке, яғни, зиялылыққа да қол жеткізсең өз еркің» деді. Қарап отырсақ, зиялы деген кім? Зиялы деген Алланың нұрын ала білетін адам. Ол үшін Алланың нығметін аша білу қажет. Мысалы, ақын өзінің өлеңімен жан құпиясын ашып, бір рақаттық сыйлайды. Ал, зиялылық деген сол Алланың берген жұмбақтары, нығметтерін, хикметтерін сол адамның игілігіне ашу. Әр нәрседе хикмет бар. Зиялы дегенді біз өте кең ауқымда түсіну қажетпіз. Қазақтың да дана­лығы осы жерде. Зиялы деген араб сөзі болса да, өте орынды пайдаланған. Мен басқа тілдердегі аудармаларын қарағанымда да, біздің аудармаға жетпейтінін түсіндім. Зиялылық деген жақсылық. Яғни, сенің ойыңда ылғи жақсылық болса, ол да зия­лылық. Өкінішке орай, дін мен тіл тұрғанда жалпы ұлттық құндылықтар қалай дамиды деген сауал бар. Оның дамуы қоғамдық үйлесімге байланыс­ты. Қоғамдық үйлесім деген айталық, кішкентай отбасындағы ана мен әке арасында ой мен дүниетанымдық көзқарас болмаса, дін де, тіл де кенже қалады. Сол сияқты қоғамдық үйлесім болмаса да, дін де, тіл де. Осы тұста зиялының рөлі осы үйлесімді үйлестіруде. Мысалы, осы отырысымызда қандай керемет үйлесім бар. Бәрі ораза ұстаған. Міне, осындай қоғамдық үйлесім дінді алға жылжытуға үлкен мүмкіндік береді. Қарап отырсақ, тәуел­сіздік деген Алланың үлкен берген нығметі. Ал, сол Алланың берген нығметін біз пайдаланып келеміз. Бірақ, 100 пайыз емес. Дегенмен, біз кеңес тұсындағы қазақтар емеспіз. Айталық, мына біздің отырысымыз сол алға дамудың, өсудің бір белгісі. Қоғам саналы түрде белгілі бір үйлесімге бара жатыр. Десек те, біздің үйлесімімізді бұзып жүрген үш зиялы топ бар. Оның біріншісі – кеңес дәуірінің сарқыты, беті қайтпай орыс мәдениетін жақтап, қазақты менсінбей келе жатқан топ, екіншісі – өзіңің ұлттық құндылықтарына сусындамай, шетелден оқып келген, еліктеушілігі басым топ, үшіншісі – тікелей Батыс мәдениетіне сусындап, оны ойдың кереметі деп қа­был­дап отырған батысшыл топ. Біз бұнда Мысырдағы исламды жоққа шығармаймыз. Біз әр нәрсені Алланың берген нығметі деп есептеп, өзіміздің негіздерімізбен орынды үйлестірсек дұрыс.
Әзімбай Ғали: – Біраз уақыт бұ­рын мен «Діни ситуация» деген прог­ноздық қысқаша ма­қала жаз­дым. Ол орысша, қазақша, ағылшынша шықты. Онда 7-10 жылдың ішінде Ислам діні институттарын қар­жы­ландыру күшейеді деп айтылады. Сондай-ақ, ислам дінінің рөлі көтеріліп, профессионалдық ситуация өзгереді делінген. Бұл бір тезис. Екіншісі, қазақ интеллигенциясы діни интеллигенттермен жақындау керек деген. Егер, олай болса, дәстүрлі ислам сақталады. Қазақ интеллигенциясы мешітке келіп, соларға рухани бағыт беруші функциясын сақтаса делінген. 7-10 жылда ислам өседі. Бірақ, бірнеше жаңа бағыттар байқалады. Қазіргі дәстүрлі исламмен универсалдық ислам қатар жүреді дедім. Мысалы, біздің бір туысқанды жерлегенде, олар үшінші күні емес, екінші күні жерледі. Ешкім қарсы шыққан жоқ. Яғни, универсалдық ислам біздің молдалар арқылы дамыса, оған халық та қарсы емес. Универсалдық ислам рационалдық әрі әмбебап. Бірте-бірте біз дәстүрлі исламды қолдаймыз деп отырғанда мүмкін симбиоз болады. Бірақ, бара келе 7-10 жыл ішінде біздің исламда ақшақұмарлық, ашкөздік те көбейе бастайды. Ол туралы баспасөз жазбай қоймайды. Сонымен бірге, бізде ислам діні көтеріледі.Бекзаттық үрдіс қай­тадан жаңғырады. Көтеріледі, сәл дағдарыс болады, одан соң жоғары стабилизация исламның дамуы мен орнығуына септігін тигізеді. Тағы бір амалдардың бірі, бұл біздің интеллигенцияның клирмен қабысуы, яғни, біздің молдалармен қабысуы. Мен бір белгілі қайраткер, жазушының қасында жүремін. Мен оған «Біз бір акция жасайық, қазақ интеллигенциясы мешітке кетті деген» дедім. Өйткені, Сұлтанов деген жігіттің «Мы не должны допускать сращивание казахской интеллигенции и клира» деп жазғанын оқыдым. Маған қабысу идеясы бұрыннан ұнаушы еді. Қазір жемқорлық үлкен деңгейге жетті. Сондықтан, біз барып, аға-көке олай болмайды деуіміз қажет. Орысшылдар билікте болды да, бізге ұрлық жасауға мүмкіндік бермеді. Түбінде ол жақсы болып шықты. Орысшыл қазақтар ұрлады. Енді, олар биліктен кетеді. Осы тұста біз өзіміздің дінімізге өзіміз жақсы ықпал жасап, ықтимал жемқорлыққа жібермеуге тырысу керекпіз.
Ислам Жеменей: – Зиялыны қор­ғай­тын факторлар болуы керек. Зиялы болу үшін ақшадан ау­лақ жүру қажет. Ақша араласқан жер­де сен көсем де бола алмайсың. Дү­ниеқор болсақ елге де сөзіңді өткізе алмай­сың. Исламды пайғамбар заманынан бастасақ, қай кезеңде Исламда үл­кен-үлкен жетістіктер болды? Көсем дүние­қорлықтан аулақ болған кезде. Ислам ренессанс жасап, бүкіл әлемді көтеріп кетті. Ненің арқасында? Жүйелі түрде ғылымға көңіл бөлінгені арқасында. Енді Омар мен Оспанның арасындағы қызық әңгімені айтайын. Омар Оспаннан неге жылтырға құмар екенін сұрайды. Сонда Оспан оған «Көптеген адамдардың ақылы көзінде» деп жауап қайырады. Келесі әңгіме, Ислам қалайша мұнша әде­мі дін болып таралып, бәрі де сүни ханафи болды?! Бұның бәрі Иассауидың, қарапайым болғанының, дү­ние­қор болмағанының арқасында.
Бақытжан Са­­тер­­шинов: – Не­гізінен аға­ла­рымыз жақсы ой­лар айтып отыр. Жал­пы зия­лылық деген араб­тың сө­зін қазақ өзі­нің дәстүрлі ұғы­­мына пай­да­ланған. Бұл ұғым өзінің бойына барынша жақ­сы қасиеттерді сіңірген. Дінде риядан қанша аулақ болса, зиялы да дінде солай көзге көрініп қалуды көздемей, шынайы тұрғыда ұлттың, елдің, халықтың мүддесі тұрғысында қызмет ететін адам болу – зиялылықтың басты қасиеттерінің бірі екенін ұғыну қажет. Онымен қоса, қазақтың дәстүрлі ұғымында зиялылық тікелей дінмен астасып кеткен. Абай атамыз айтпақшы, әрбір ақылды адамға иман парыз, әрбір иманға ғибадат парыз. Ғибадатыңызды, сіздер айтып отырған мешіт, құлшылықпен байланыстыруға болатын шығар. Мысалға, біздің қазақтың бүкіл өткен зиялылары дінмен тікелей байланыста болғанын толық мойындауға болады. Бірақ, атеистік қоғамда, одан кейінгі социалистік қоғамда, Шоқан Уәлихановтардағы қос тілділік дегенді ұлғайтып алып айтып жүрміз. Өйткені, ол сол заманның сұранысына сай келіп тұр. Сол сияқты Ыбырай Алтынсариннің де кейбір тұстары туралы қозғалды. Бірақ, бұның бұқаралық сипаты болған жоқ. Қай заманды алмасақ, зар заман ақындары, Алаш зиялылары болсын, бұларда мектеп-медресенің білімі болды. Орыстардың философтары, сол еуразияшылдар большевизм келген соң өзінің институты церковьтен бөлінді. Ал, бізде мешіт бір институт ретінде болмады. Сондықтан, бізге діни басқарма керек. Себебі, әртүрлі діни ахуалдар орын алып отырады. Қазір исламның өзінде сіз айтып отырған интеллектуализм өте күшті дамыған. Тікелей Араб халифаты дәуірінде, Осман империясының дәуірінде де бүкіл дүниежүзіне мәдени тұрғыда үстемдік етті. Жалпы, ХIV ғасырға дейін ыждиһат ғалымдардың қазіргі заманға сай Құран мен сүннеттен шыға отырып пәтуа беруі.
Ершат Оң­ғар­ов: – Негізінен зия­лы­лықты мешіт­пен, иманмен байлау өте дұрыс мәселе. Иман­дылық деген діни сауаттылық. Өйт­кені, зиялылық деген сөз араб тілін­дегі «адзия» деген сөзден шық­қан. «Адзия» – нұр   дегенді білдіреді. Оны тікелей біліммен, ғылыммен ұштастырған жөн. Өйт­кені, бір ғана имам Шафиғидың сөзін алайық, ол өзінің ұстазы Уакиғқа хикаятын айтып береді. Ол кісі Құранның бір бетін ашқан кезде бірден сол бетті жаттап алады екен. Бір күні ол жаттай алмай қалады. Өйткені, көшеде өтіп бара жатқанда бір қыздың балтыры ашылып қалып, соған ойы кетіп жаттай алмай қалады. Міне, осы шағымын Уакиғқа айтқан кезде, ол оған «Алланың беретін ғылымы ол нұр, Алланың нұры күнәһар адамға берілмейді» дейді. Сондықтан, зиялылық барлық адамның тұлғалық, абыздық сипатында болады. Демек, зиялылықтың өзі араб сөзінен шығып тұр. Ол тікелей ғылыммен, имандылықпен байланыс­ты. Көтеріліп отырған мәселе өте орынды. Мен оны қолдаймын. Екіншіден, бізде қандай да бір абыздарымызды, қазақ даласынан шыққан ағартушы-кемеңгерлерімізді алмасақ та, олар өзінің әуелгі сауатын мешіт қабырғасынан, молдадан дәріс алғанын байқаймыз. Осының бәрі зиялылықтың негізі имандылықтан, діни білімнен бас­талатынын көрсетеді. Ислам ренессансы тұсындағы қазақи кемеңгерлер мен абыздарды қарасақ, олардың да еңбектері араб, парсы тілдерінде жазылды. Өйткені, орта ғасырдағы интеллектуалдылық, ғылым араб және парсы тілдерінде дамыған. Сонда, ғылымның негізі Құран болып отыр. Сондықтан, зиялылықтың өлшемі тікелей діни сауаттылықпен өлшенеді. Осыған жақсы көңіл бөлінсе деймін. Қазіргі күні де зиялылар жоқ деп ешкім айта алмайды. Өйткені, қай ғасыр болмасын халықтың ішінде көш бастайтын білімді, зиялы қауым болады. Бүгінде Қазақстан Мұсылмандар діни басқармасы және оның құрамындағы қайраткерлер де зиялы қауымға жатады. Айталық Бас мүфти болып сайланған Ержан қажы Малғажыұлы да 14-15 жыл өзінің өмірін ислам ғылымына арнаған. Оның діни сауаттылығы өте жоғары. Негізінен қазақ қоғамындағы діни сауаттылығы өте жоғары адамдар бар. Мен тілім, халқым, елім, дінім деп жан-айқайы шығып осы елдігімді сақтап қалсам екен деп жүрген азаматтардың бәрін зиялы санаймын. Меніңше, зиялылық имандылық пен ислами ғылымнан алыстаса, оның ауқымы тарыла береді. Қаншама философтар постмодернизм соңынан кетті. Кейінгі дамыған философияның осы бағытында тек қана имандылық емес, адамгершілік тұрғыда шектен шығып кетіп жатқан тұстары кездесті. Біз зиялылықты имандылықпен, діни сауатпен байланыс­тырумыз керек. Өйткені, одан алыстасақ, зиялылықтың қалыптасқан сара жолынан шығып кетеміз.

Бақытжан Са­тер­­шинов: – Жалпы филосо­фияның тарихына қарасақ, өте басым бөлігі идеалис­тер. Яғни, рух­тың мәң­­гі­лі­гіне сену ба­сым. Қа­зір философ десе дінге теріс көз­қарас ұстанады деген ассоциациялар туады. Материализмнің философияда орны аз болғанмен, бірақ, бәрібір сол ағартушылық дәуірі оның орнығуына себеп болды. Қазіргі кезде постмодернизм Батыс­тан келіп жатқан ағым деп те айтуға болады. Бұлар түбінде классикалық Батыстың рационалды философиясын өздері теріске шығарады. Бұлардың ешқандай пункті анықталған жоқ деп есептеймін.
Ершат Оңғаров: – Мен бұл жерде фило­соф­тардың бәрі материалистік философ­тар деуден аулақ­пын. Әл-Фараби бабамыз Философияда екін­ші ұстаз болған. Ибн-Сина да философия ғылымының бір төбесі екені хақ. Жалпы, жаңа Әзімбай ағамыз жемқорлық туралы орынды айтып кетті. Барлық діни қайраткелерге топырақ шашып отыр дей алмаймын. Осы жерде мәселенің бір тұсына тоқталғым келіп отыр. Қажылық компаниялардың умра жасауда ақшаға берілуін жемқорлық деп айта алмаймыз. Өйткені, ол бизнес. Бұл дербес компаниялар діни басқарманың қандайда бір бөлімі емес. Бұл жерде адамның ынсабы рөл ойнайды.

Мәлік Отарбаев:
– Біраз ойлар ай­тып жатыр. Бі­рақ, Смағұл аға­ның Ба­тыстың құдай­сыз­дық идеясына қанша жыл бойы қыз­мет етіп келе жат­қанына тоқталғым ке­леді. Бізде қазір шы­­ғыс­тану деген фа­куль­тетіміз бар. Шы­ғыстану деген үлкен сала тағы бар. Өкі­ніш­­ке орай, ба­тыстану деген сала жоқ. Біз Батысты әлі күнге дейін танымай келе жатырмыз. Көз жұмып отырып, ба­тысқа еліктейміз. Бірақ, батыстың шын мәніндегі құдайсыздық жолында да, батыстың философиясында да үлкен мән бар. Мәселен, Цезарьдің философиясында күш-қуат жатыр. Философ болмасам да, білгеніміз бар. Бақытты болу үшін, жалпы адамзатты бақытқа жеткізу үшін қандай жолдар бар деп үлкен ізденістерге ден қойды. Әлбетте, бақыттың түп қайнары Алла Тағала, құдай. Соған қарамай, онсыз біз қалай бақытқа жете аламыз деген мәселе алға қойылды. Бүкіл философияның қалыптасуында да осы ізденіс жатыр. Қазіргідей келе жатқан материализм, капитализм әр түрлі саяси-қоғамдық ағымдардың түбінде де осы ізденіс жатыр деп қабылдауымыз керек. Оған шын мәнінде де Батысты құптау қажет. Бірақ, батыстың қателігі, құдайды жоққа шығарғаны. Ендеше, бүгінгі таңда батысқа қарап отырсақ, Батыс шарасыздыққа, тығырыққа тірелді. Күні кеше ғана Францияда бір жазушының біржынысты некеге қарсы болып өз-өзіне қол жұмсауы осы рухани дағдарыстың белгісі екенін көрсетіп отыр. Демек, біз әдебиетімізді, философиямызды батыстан үйреніп, тіпті, Батысты оқымағанды кемшілік санап отырсақ, мінеки, Батыстан шыққан зиялылар өз-өздеріне қол жұмсап, неше түрлі жағымсыз әрекетке баруда. Бізде құдайға шүкір, ондай тығырыққа тірелу деген жоқ. Өйткені, біз Исламның құндылықтарынан сусындап келе жатырмыз. Әлбетте, отарланған кезі­міз­де қыспаққа алындық. Бірақ, Осман мем­лекетінің құлдырап, құлауын көп ғалымдар тазминат кезінен басталды десе, яғни, сол Ататүріктің кезеңінен бас­талды десе, бүгінгі түрік тарихшылары бұған қарсы. Тарихшылар оның Сұлтан Сүлейман кезеңінен бастап құлдырай бастағанын айтады. Неге? Өйткені, сол дәуірден патшалар дүниеқоңыздыққа, байлыққа бет бұрып кетті. Осман империясы сол кезде құлдырады. Ал, тазминаттың кезеңінде бұл біткен кезеңі болды. Сондықтан, бүгінгі таңда интеллигенция діни тұрғыда қоғамға қарап отыратын болсақ, осы мәселені ойлануымыз керек. 1996 жылы Камал Смайылов бастаған топ Стамбулда Фетхуллах деген ойшылмен кездеседі. Сонда Фетхуллахтың айтқан бір ойы бар. Қателеспесем, сол Камал Смайыловтың қойған сұрағына жауабы-ау деймін. Сонда ол: «Сіздердің жүректеріңіз өте кең, бірақ бұл кеңдікті жерасты байлықпен құртпаңдар. Жерасты байлыққа неғұрлым мән берсеңіздер, жүректегі кеңдіктен соғұрлым айырыласыздар. Жүректі, жан-дүниені дамы­туға аса үлкен назар аударыңыздар» деді. Негізінен қазақ зиялылары діннен сусындағаны шындық. Ал, қазір бір жазушыға кітап жаз десеңіз, қанша гонорар төйлейтіңізді сұрайды. Бірақ, бұрын Алаш зиялылары гонорарды тілемеген. Енді қараңыз, патриотизмнің бәрі имандылықтан келеді. Имандылықта мынадай бір ұғым бар. Кезінде «Казахстанская Правданың» қызметкері марқұм Олег Квиатковский Түркияда жиналысқа қатысқанымызда «Менің мұсылмандарға бір таңғалатыным, бұлар құдай үшін деген ұғымға қарай өмір сүреді. Ал, бізде бұл ұғым жоқ. Алла ризалығы үшін деген ұғымды мен шын мәнінде түсінбеппін» деген. Алла ризалығы үшін деген ұғым, бұл мұсылмандардың ішіндегі ең үлкен күш, ең үлкен динамика. Бүгінгі интеллигенцияға, Алаш зиялыларына да осы қажет пе деген ойдамыз. Мешіт деп жатырмыз, мешіт сөзінің өзі сәжде жасалатын орын деп анықталады. Бірақ, ислам діні кең қанат жайған Арабия сияқты елдерде мешіт деген ұғым өте кең қарастырылған. Бүгінгі біздің қоғамда әртүрлі діни ахуалдардың шығуының басты себебі де осында болар. Дінге тұтасынан кешенді түрде қарау керек. Біз қазір діни мәселелердің бәрін намаз, ораза, айт деген ұғымдармен шектейміз.Бірақ, діннің, Шариғаттың өзі тұтас бір өмір екенін әлі ұғынбаймыз. Біздің интеллигенция да оны білмейді. Мойындау керек. Әйтпесе, бүкіл қоғамдағы мәселелерден бастап, отбасындағы жеке мәселелерге дейін шешімнің барлығы дінде бар екенін бір жағынан білеміз. Айталық, Түркияда мешіт деген қандай ұғым болды? Ол тек ғибадатхана емес, оның қасында аурухана да, кітапхана да, мектеп те бар. Қазір біз, тіпті, медресе деген ұғымды да өзгертіп жібердік. Медресе тек Құран оқитын жер сияқты, біз үшін. Шынтуайтында, медресе үлкен институт болатын. Бұл интеллигенцияның ғибадат жасайтын орны. Қарап отырсақ, ислам тарихында ХІІ-ХІІІ ғасырға дейін ғана ғылым дамыды делінген. Одан кейін ғылымды біз Батысқа бердік. Бүгін біз тек әл-Фара­билерді ғана айтамыз. Неге біз кейінгі дәуірдегі ғұламалардың атын атамаймыз?! Өйткені, бүгін ислам ғалымдары да, басқа ғалымдар да Ислам әлеміндегі ғылым ХІІ-ХІІІ ғасырға дейін дамығанын мойындап отыр. Ары қарай Батыс алып кетті. Ендеше, бүгінгі таңда бір өкініштісі, биліктің интеллигенциямен санаспауы. Осы орайда, олар неге санаспайды деген сұрақ туады. Меніңше, осы сұраққа бір жауап іздеу керек сияқты. Бәлкім, интеллектуалдық деңгей жетіспей ме?! Әлбетте, мен тек дін адамдарын ғана айтып отырған жоқпын. Әр саланың өзінің адамдары, зиялылары бар. Бүгін бізде осындай проблема бар. Жаңа ғана Әзекең екі күнде, үш күнде жерлеу деген мәселені айтты. Осы тұста бір ой айтқым келеді. Меніңше, біз қоғамды ұсақ-түйек нәрселермен тұншықтырмау керекпіз. Бүгін, егер, біздің қоғам енді-енді құдайды танып жатса, діннің өзінде техеруат деген ұғым бар. Бүгінгі күні қоғамдағы дін туралы ұғым осы бір детальдардан құрылады. Дінге деген көзқарастың өзі өзгеретін болды. Діни өкілдердің ғана емес, біздің де негізгі міндет детальдар емес, халыққа діннің негізіндегі ұғымдарды дұрыс жеткізе білу. Діни ой мен көзқарасты өзгерту керекпіз. Ал, детальдер уақыт өте келе өз орнына түседі. Қазір қай жерге бармасаңыз да, екі не үш күнде жерлеу, сақалды өсіру сияқты ұсақ проблемаларды қозғайды. Негізінде дін ол емес қой. Шындығында, біздің қоғамға дін емес, діни ағымдар кірді. Оны мойындау қажет. Сондықтан, біз қазір сол ағымдардың қалыптастырған ұсақ-түйек мәселелеріне таласып жатырмыз. Менің ойымша, дін басында қызмет етіп жүрген ағайындардың да басты міндеті осы мәселелерді жеткізу болуы керек. Интеллигенция, тіпті, дін адамдары да болсын егер де шын мәнінде қоғамды тәрбиелейтін болса, олар теориялық тұрғыда бір ақпаратты жүктеп емес, көркем мінезге ие қоғамды тәрбиелеуіміз қажет. Бүгін қаншама дін адамдарын көріп отырмыз, тіпті, интел­лигенцияның өз адамдарын көріп жүрміз. Бірақ, білімі басқа, ал, көркем мінезі мүлде басқа адамдар. Бүгінгі негізгі проблема да осында. Біз бүгін имандылық құн­дылықтарын насихаттап отырып, көп нәрсені ақпараттық тұрғыда ғана беріп отырмыз. Ал, иман дегеніміз ақпарат беру емес, мәселе оны сіңіруде. Имандылық адамның бүкіл жүріс-тұрысында, әрбір іс-қимылынан байқалуы керек. Біз зиялы деп отырғанымыз тек сөзінде, не ойында ғана емес, бүкіл жан дүниесінде байқалуы қажет. Сондықтан да, біз дінді уағыздап үйретіп жүрген және тіпті, осыған үлес қосып жүрген интеллигенттерді ұмытпау қажетпіз. Гейненің: «интеллигенция дін қызметкері іспетті» деген сөзін ескеруіміз керек. Егер, біз құдайсыздықтан сақтап имандылықты үйретейін десек, онда біз қоғамның диагнозын дұрыс қою керекпіз. Бүгінгі қоғамға не керек? 10 жылдан кейінгі қоғамға не керек? Фетхуллах деген кісіні айтып отырмын. Ол кісінің «Баян» деген кітабын аудардым. Сонда мынадай сөзі бар: «Біз қойдай қозыға сүт беріп, құстай балапанымызға құсып бермеуіміз керек». Қозыға қалайша қорытып барып, аппақ сүттей беретін болсаңыз, осылайша қоғамды да тәрбиелеу керек. Ал, дайындап бере салған жеңіл болғанымен, оның сіңімділігі болмайды. Сондықтан да, біз қоғамға бір нәрсе беретін болсақ, қоғамның да жағдайын, ахуалының дұрыс диагнозын жасай білуіміз керек. Тағы бір айта кететіні, қоғамның диагнозын жасай білуде интеллигенция атсалысу керек.
– Мұстафа Шоқай: «Белгілі бір мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгілі мұрат-мақсаттардың тө­ңірегінде жиналған оқымыстыларды ғана зиялы деп айтуға болады» дейді. Олай болса, дін мәселесі төңірегінде топтасқан зиялы қауым бар ма бізде? Болса олардың қоғамдағы беделі қан­дай?
Әзімбай Ғали: – Негізінен, көп оқыған­дардың бәрі де бізге универсалды исламды алып келіп жатыр. Өйткені, олар үшін барлығы деталь. Біздің бекзаттық билік идеология қалдырған жоқ. Жаңа Ерекең «Бір дін – бір мемлекет» дегенді айтты. Бірақ, бізге неоджеиттік принциптер керек. Оны тастауға болмайды. Егер де оны қолға алмаса, басқа біреулер алып кетеді. Мысалы біз Фетхуллахтың жазғандарын аламыз. Бірақ, оныкі аса үйлеспейді. Әр халықтарда әртүрлі. Мысалы, Оңтүстік Кореяда дінге салқын қарайды. Оларда 3/1-і христиан, 3/1-і буддист, 3/1-і атеистпіз деп жүреді. Олардан дін туралы сұраса, бұл адамның жеке басының жұмысы деп жауап береді. Бірақ, олар тілге мықты. Біз тілге салқындаумыз. Бір таңғалатыным, дінге салқындау екенбіз. Толық дәстүрімізді беріп алдық. Дегенмен, жарқын болашақта біз діни дәстүрге келеміз. Сондықтан, ұлттық идеологиясы бар халықтар фундаментализмге де, салафизмге де қарсы тұра алады. Мысалы, қараңыз Чечня қарсы тұрды. Ал, Дағыстан тұра алмады. Өйткені, олар ұсақ және оған қоса ұлттық саналары қалыптаспаған. Ал, біз не ұлттық идеология жасамадық және ұлтшылдықтан неге қорықтық. Бұл жерде біз салафизмнің досы универсалды Исламға ерік бергендігімізден.
Ершат Оңғаров: – Біз дінге қамқоршы болған өзі­міздің зиялыларымызды дәріптеп, олар­ға қамқор болуымыз қажет. Айталық, еліміз жас мемлекет болғаннан кейін бізде діни сауат­тылықты арттыру мақсатында шетелден білім алып келгендер қаншама. Міне, олар сол жақтан келген идеяны құптап, басқасын қабылдамайды. Сондықтан, Әзекеңнің де айтып отырғаны дұрыс. Біз өзіміздің зиялыларымызды көтеруіміз керек. Мысалы, осы отырыстың өзінде, еліміздің бір зиялы азаматы мынадай бір сөз айтты дегенді естімей отырмыз. Керісінше, Фетхуллахтың сөздері айтылуда. Ол кісінің сөзінен де артық әсерлі сөйлеп, өзіміздің ұлттық идеямызды қозғап жүрген кемеңгерлеріміз бар. Қай саладан алып шықсақ та, олар көп. Ұлттық идеяны алып шығатын зиялы қауымымызды ортаға шығару керек. Және соларды анықтап, басын қосу қа­жет. Қазір Қазақстан мұсылмандары Діни басқармасы осы бағытта жұмыс істеуде. Айталық, зиялы қауым өкілдерінің кеңесін құруды да қолға алдық. Жақында журналис­тер күніне орай, дін мәселесі төңірегінде жүрген журналистерді шақырып, сыйақы ұсынылды. «Бір ел – бір дін – бір мазхаб» концепциясын негізге алудамыз.

Ислам Жеменей: – Прагматизм заманында жастар көп жағдайда елік­теушілікке бейім. Біз өзіміздің ұлттық құндылықтарымызды дәріптеу бағытында жұмыс жасауымыз қажет. Пенденің күні пендемен демекші, қазір бір-бірімізге жақсылық қана жасау керек. Сол үшін, мешітті орта­лықтан жасаған жөн. Мысалы, мен мешітке барам, ешкімді танымай қайтамын. Екі-үш барғаннан кейін танисыз. Бірақ, бұл да ұйымдаспаған. Осы орайда жаңа дәстүр қалыптастыруымыз керек. Мәселен, айталық ораза айында бір топ зиялы қауым жиналып бірге мешітке барып, уағызға қатысып, елдің көзіне түсіп жүруіміз қажет. Міне, сонда біз де, сіз де күшейесіз. Адам жалғыз тауға шыққанда шаршайды. Біз өзіміздің зиялыларымызды осы мешіт төңірегіне жинауымыз қажет. Оған мүфтият мүмкіндік жасау керек. Аптасына бір рет болмаса да, көбірек мешітте басқоссақ, сонда ислам мәдениеті қалыптасады. Көп сөйлейміз. Міне, қазір бәрін іске асыратын заман туды. Келешекті біз жасайтынымызды ұмытпау қажет. Ұрпақты кемшіліктерді көре білген адам ғана жетелей алады. Айтқанымдай, бізде үш зиялы топ қорқыныш тудырып отыр. Біреуі – орыстанған зиялы, екіншісі – шетелдің айтқанын көзді жұмып тыңдағандар, үшінші – батысшылдар. Осы үшеуін біріктіру керек. Зиялы күшейген кезде халықтың да назары соларға ауады. Қоғамды алға жетелейтін үш топ: саяси билік, буржуазия, зиялы қауым. Саяси биліктің тірегі – заң, буржуазияның тірегі – ақша, зиялының тірегі – халық. Халыққа жақындау үшін зиялыларымыз мешітке көбірек барып, бірге жүріп иманды болуы керек. Міне, сонда ғана біз ұлттық зиялылардың тобын құрамыз. Сөйтіп, халықтың назарын аудартамыз. Міне, осыдан билік те ойланып, зиялыға атүсті қарамайтын болады. Ол зиялы үлкен қозғаушы күш болады. Содан билік осы қозғаушы күшті қоғамның үйлесімділігін табу үшін пайдалануды ойлайды. Бұл үйлесім иманды да, тілімізді де алға жетелейді. Екінші қосатын мәселе, мысалы, біз өзіміздегі батысшылдар, орыстілділер күшеймей жатып, қазақ күшейіп алуымыз керек. Бұл қоғамдық күрес. Тұрғыт Озал экономикада қалай жеңіске жетті? Ол «мен бәрін жауып тастасам, түріктер өспейді, бәсекеге үйреніңіздер. Мықты болсаң бүкіл әлемді жаулайсың» деп экономиканы дамытты. Бүгінгі күнде біздің туризмде 256 миллион доллар табысымыз болса, Испанияда бұл көрсеткіш 6 миллиард доллар. Сонда біздің табиғат әсем емес пе, әлде біздің ақылымыз аз ба?! Сондықтан, еңбек етіңіздер. Өзімізді көрсететін уақыт туды. Енді оған қоса бірігетін уақыт туды. Ертең біз шыға алмауымыз ғажап емес.

Ершат Оңғаров: – Осы орайда зиялылар клубын құр­ғалы отырғанымызды айта кетейін деп едім. Астанадағы Әзірет Сұлтан және Алматыдағы Орталық мешітте студия аштық. Алла қаласа, соған дін өкілдері мен зиялы қауымды шақырып, осындай келелі кеңестерді көбірек ұйымдастырамыз деген ойдамын. Оны таспаға да, бейнетаспаға да жазып ғаламтордағы сайттар арқылы, теларналар арқылы халықпен ұштастыруды ойластырудамыз. Ол жерде көтеретін мәселелер тікелей қоғамдағы елдікті, бірлікті сақтауға қатысты туындап жатқан проблемаларды қамтымақ. Ол мәселелерді ұлттық дәстүрімізді сақтай отырып, қалай шешу жолдарын талқылаймыз.
– «Ислам діні бөлшектенбейді» деген сөз қоғамдық санаға «ереже» ре­тін­де ұсыныла бастады. Алайда, әр ұлттың өз ерекшелігі бар. Сондықтан, қазақ халқы да исламды өз санасына, салтына, дәстүріне бейімдеген. Одан «бөлшектенген ислам» туындаған жоқ. Алайда, қазір «қазақы ислам» дегенге қарсы тұрушылар көп. Осы орайда интеллигенция қай жақта тұруы керек?
Ислам Жеменей: – Қазақы ислам деп айтылмауы керек. Себебі, ислам бүкіл адамзатқа әу бастан әмбебап күйде тараған, келешекте де солай болады. Адамзатты Алла Тағала жаратқан күннен бастап бүгінгі күнге дейін, ертеңгі күнге дейін ол ортақ. Исламда бірінші әрбір ұлт-ұлыстардың салт-дәстүрі ислам қарсы болмаса орынды, екінші біз «бір дін – бір мансап – бір ел» идеясын қолдау керекпіз. Бұл идея да кең байтақ жерімізге кездейсоқ келген жоқ. Ана жақта үлкен идеологтар, қараханидтар жұмыс істеді. Тағы бір мәселе, біреу сопы деген атты, біреу мұсылман деген атты жамылып қылмыс жасайды. Бұл бөлек әңгіме. Бірақ, мәселе аталарымыз барлығын, хикметін де поэзия түрінде жазса да, сүннилікті дәріптеді. Сөйтіп, «бір дін – бір мансап» дегенді қалыптастырды. 1751 жылдары ренессанс болып, бүкіл әлемнің өркениеті қаланған. Сонда үш халықтың ғалымдарының тікелей үлесі болды. Олар: арабтар, парсылар, түркілер. Сондықтан исламды қазақы ислам деп бөлуге болмайды. Ислам бұл бүкіл адамзаттың бақытты болуына құрам бола алатын дін.
Әбдрашит Бәкір­ұлы: – Осыдан біраз жыл бұрын «Зиялы зия­лы емес, әділеттің ақ туын ұстаған зиялы» деген мақала жаздым. Ол жерде «зиялы дегеніміз дүйім жұрт­ты артына ілестіре алатын,өз хал­­­қының білімін, мәдениетін меңгерген, со­нымен бірге өзінің болмысын өз хал­қынан ажы­ратпаған және де өзінің халқы үшін жан пидаға бара алатын адам» деген анықтама бергенмін. Енді қараңыз, зиялылардың бәрін бір халыққа салып, дін төңірегінде топтастыра алмаймыз. Өйткені, біреуі еліміздің экономика мәселесін зерттесе, біреуі мәдениет, әдебиет салаларында қызмет етеді. Сонымен бірге, дін мәселесін көтеріп отырған зиялы болуы керек. Тәуелсіздік алғаннан кейін атеизмнен құтылдық деп мешітті қаптап салдырдық. Содан, біз кеңестік кезеңде интеллигенция санаған адамдарымызды мешітке отырғыздық. Бұрынғы коммунистеріміз имамға айналды. Сөйтіп, олар өздерінің діни тұрғыдағы білімін толықтыру үшін, ата дәстүрдегі исламды білу үшін жастарды шетелдерге жібере бастады. Біраз уақыттан кейін, шетелден оқыған жастар қайтқаннан кейін біздің діни зиялыларымыз оқып келген жастарға ие бола алмай қалды. Сөйтіп, елімізде алғашқы ислам фундаментализмі деген ұғым пайда болды. Құран тілімен қазақтың әдет-ғұрпын терістейтін, оны жоққа шығаратын ағымдар солай өмірге келді. Бұл қоғамды екіге жара бас­тады. Яғни, бұрыннан қалыптасып қалған қазақты ислам мәдениетінен ажыратпаған ұлттық тәрбие жүйесінен алыстатты. Олар, тіпті, Құранды оқымаса да, қазақтың әрбір мақал-мәтелі, тыйымы сол ислам аясында органикалық түрде біріккен болатын. Бұлар, тіпті қазақтың салт-дәстүріне де тиісті. Ең сорақысы, қазақтың аруағына жабысты. Сөйтіп, қазақтың жастары қарияларды сақалынан алатын оқиғалар орын алды. Сол кезде мен «Берекең кетсе, не қалады?» деген ислам фундаментализміне қарсы күресті бастадым. Сөйтіп, біршама мақалалар жазып, ең соңында «Қазақ өмірге панданып емес, таңданып қарайды» деген бір мақала жаздым. Онда түркі әлемінің жалпы араб әлеміне қалай қарсы тұрғанын, түріктер бүкіл энергиясын исламды қорғауға жұмсап арабтардан да жоғары алып шықты. Жаңа сіз айтасыз қазақы ислам жоқ деп, қазақ халқы бүкіл исламның қорғаушысына айналуы керек. Өзге халықтар олай етіп жатқан жоқ. Бұл тек қазақтың маңдайына ғана жазылып қойған шығар. Негізінде «қазақы ислам» қазір қаптап кеткен ағымдардан қазақтың дінін, мәдениетін қорғау үшін қолданылатын термин. Одан шошудың қажеті жоқ. Әлемдік исламның жағасына қол салып отырған жоқпыз. Рамазан айында адамдар дінге көбірек көңіл бөледі. Бұл оңды құбылыс. Жалпы, дін – адамның ішкі цензоры. Дүниедегі заттар, іс-әрекеттер, мінезі сөз, қылық жақсы-жаман деп бөлінсе, осыдан пайда болған нәрсе адал мен харам деп ажыратылады. Жақсы мен адал – имандылық. Ондай адамды «иманжүзді» дейді. Яғни, оның келбетінде, болмысында Алладан түскен нұр бар. Бірақ біз ешқашан Алланың жүзін біле алмаймыз, тек адами санаға салып «жүзі жамал» деп жорамалдаймыз… Мінеки, сондықтан бізге діннен түскен имандылықтың, ішкі цензордың барлық мағынасы осыған – «жүзі жамал» түсінігіне келіп тіреледі. Әгәрки, халықтың төл тәрбиесі осы қалыпта болса, ол халық түбі жаман болмайды. Қазақ ұлттық тәрбиесі осыған сай. Ендеше, қазақ халқы болашақта бүгінгі берекетсіздік пен өтіріктің, жағымпаздық пен жарамсақ екіжүзділіктің, қорқаулықтың тамырына балта шабуына толық потенциалы бар халық деп білейік! Әзірге, жұдырықтай жұмыла алмай жатыр, өзінің қандай потенциалы бар халық екенін танымай жатыр, әйтпесе…
Ислам Жеменей: – Қазақы ислам десе ол меншікті ес­ті­леді. Айталық, тәжік бауырларымыз да бізбен бірдей. Оларда ислам сүнни ханафи. Біздің ислам да сол. Егер, біз оны меншіктесек, Орталық Азияны меншіктеген боламыз.
Смағұл Елубай: – Қазақы ислам деген­нен гөрі дәстүрлі ислам деген дұрыс. Дәстүрлі ислам дегенде біз ата-бабаларымыздың, әке-шешелеріміздің ұстанған исламын айтамыз. Дала халқына лайықты бес парызын орындайтын исламның бір түрі келді. Шынтуайтына келгенде, кейбір араб мемлекеттерінің өзінде исламның детальдары әртүрлі болады. Сондықтан, бұдан қорықпау керек. Қазақтың дәстүрлі исламы ол дәлелденген. Ол ұлтымызды 300 жыл бойы сыртқы жаулардан қорғаған дін. Сол діннің, біртұтастықтың арқасында жеттік. Иншалла,біздің дәстүрлі дініміз тәуелсіз мемлекетіміздің де қорғаны болады деген үміттемін. Сондықтан, «бір дін – бір мемлекет» деген өте дұрыс ұран. Оның ішінде Пәкістанның, Арабияның киімін киюді қолдамаймын. Бұлар қазақтың дәстүрлі дініне түзету енгізу. Бұл дұрыс емес. Қазағымыз, өзінің ұзын көйлегімен де аналарымыз бізді тәрбиеледі. Аталарымыз ешқандай да шолақ шалбар кимей бізді мұсылман етіп өсірді. Сондықтан, дін мәселесін күрделендірмеу керек. Ең болмағанда, мұсылманбыз дегенді айта алмайтын топ тәрбиеледік. Содан кейін ақырындап бес парызын орындаудан бас­талады. Халықтың бетін бұру жолында жүрген кезде оларды шатастырудың қажеті жоқ. Әйтеуір, дінге бет бұрған халық жаман болмайды. Яссауиға барып, тілек тілеп жатса, ол жақсы халық. Сондықтан, дәстүрлі дінімізді қалпына келтіруміз керек. Ин­теллигенцияның бүгінгі мақсаты осы деп білемін.
Ислам Жеменей: – Жаңа арабтың және тағы басқаның дінін бұрмалау қажет емес деген пікір айтылуда. Ол дұрыс. Хиджаб деген жамылғы. Ол ұятты жерді жабу. Оған қазақтың әдемі, әсем көйлектері де жарайды. Сол үшін көп еліктеудің қажеті жоқ.
Смағұл Елубай: – Қылмыспенен кү­рес­­тің бір түрін қолға алмай келе жатырмыз. Барған сайын қылмыс та өсіп келеді. Неге? Ең кү­рестің үлкен түрі – иманға бет бұру. Жүрегінде иман ұялаған адам еш жерде қылмысқа бармайды. Мінеки, сондықтан, біз дәстүрлі дінімізді ұран етіп, соған бет бұру керекпіз. Бізде биліктегілер мен мешіттегілердің арасы бөлініп қалды. Ол дұрыс емес. Ең алдымен, иман мен дін билікте отырғандарға керек. Өйткені, ол қолымен қол қояды. Барлық мәселелерді шешеді.
Ершат Оңғаров: – Дәстүрлі ислам­ды біз зиялы қауым қорғауымыз керек. Бұл тек діни бас­қарманың ісі емес. Өйткені, осы зиялы қауымды да зиялы қылған да осы дәстүрлі ислам тағылымы. Сондықтан, бұл сұрақ орынды. Осы тұста үш топты атап өту қажет.  Бірінші, дәстүрлі исламды қорғаушы топ. Оның темірқазығы Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы болыу керек. Зиялы қауым дәстүрлі исламның концепциясы туралы сөз қозғағанда діни басқармамен кеңесуі қажет. Өйткені, оны бекітетін де Діни басқарма. Екінші, фундаменталды топ. Үшінші– социалистік реализмнен шыққан қауым. Мен 2009 жылы «Ислам жаһандануға қарсы ма?» деген мақала жазғанмын. Оның ішінде ислам және реформа мәселесін қозғағанмын. Ислам барлық заманға арналған, болашақты да қамтитын ұлы дін. Исламды реформалауға болама? Оның реформалауға жататын да, жатпайтын да тұстары болады. Бағана Мәлік бауырымыз исламдағы тармақты мәселелерге көңіл бөліп, қара халықтың басын қатырмай негізін айту керек деген өте орынды ойлар айтты. Исламның негізгі принциптеріне реформа жасауға болмайды. Шариғат белгілеген парыз (намаз, ораза, зекет т.б.) адал мен арам нәрселерге реформа жүрмейді. Қоғамды заманға сай дамыту бағытында медицина және тұрмыс-тіршілікке, қарым-қатынасқа қатысты салалардағы осыған дейінгі шығарылған пәтуаларға толықтырулар немесе реформа жасауға болады. Ол зиялы қауымның қабылдауы арқылы жүреді. Көштің басын түзеу зиялы қауым мойнында. Сонда, біз өзіне тартатын жеке жат ағымдармен де дұрыс күресе аламыз. Ханафи мазхабы – дәстүрлі ислам деген сөз. Заңда бекіттік. Елбасы әр Жолдауында. «Біз сүннит мұсылманбыз, оның ішінде Ханафи мазхабын ұстайтын сүнниттерміз» деп айтады. Жат ағымдар «Мазхаб деген абстрактілі нәрсе, оның концепциясы жоқ» деп мазхабтың мағынасын бұлыңғыр қылып көрсеткісі келіп жүр. Ислам кеше ғана келе қалған ағым мазхабы емес. Ол он екі ғасыр бойы келе жатқан дүние.
Ислам Жеменей: – Таңертең тұрғанда Алла көктен қарап тұр деп ойласақ, өзімізге есеп беретін ож­данымыз оянар еді. Қазір исламдық мемлекеттерде соғыстар болып жатыр. Не үшін? Ислам пенденің қан төгуін тоқтататындығын білгеннен кейін ислам әлемінде соғыс. 1979 жылы Ауғанстанға барғанымда, Қажы Құдыр Хайдар деген қазақпен таныстым. Үйінде қонақ болдым. Сосын, ол Қаскелеңге көшіп келді. Бірнеше жыл бұрын қайтыс болды. Қайтыс болар алдында барғанда, баласын шақырып алып: «Менің бетімнің бері қайтатын түрі жоқ. Мен Ирандағы бір кісіге 2000 доллар қарыз едім, соны ұмытпай жазып ал», – деді. Сосын әкесі қайтыс болғанының қырқынан кейін күйеу баласын Иранға жіберіп, оған 2000 долларды тапсырды. Міне, бұл ислам мәдениеті, оянған ождан.

 

Алдыңғы «
Келесі »

6 Пікір бар

  1. Ақбота:
    Сол кезден бастап, біздің кейбір зиялы адамдарымыз, айталық, Әліби Жангелдин, тағы тағыларымыз христиан дінін қабылдауды бастады. Олардың арасында Ыбырай Алтынсарин де болған деген сөз бар.
    дегенді айтыпты. Сөз бар болса, дәлеліңіз қайсы? Әліби туралы сөз шын шығар, Алтынсарин туралы олай айту жалған!

  2. Өмірден өткен қазақ зиялыларының аруағын бір-ақ сөзбен күңіренткеніңіз қай сасқаныңыз олай өзіңізге пиар жасап,арзан абырой жинамай-ақ қойыңыз, мынауыңыз смұмдық қой зиялыларды христиан дінін қабылдаған деуіңіз…мықты журналист болу үшін біреудің аузынан шықпаған сөзді айту емес, халықтың мүддесінен шыға алатын сөз айту ләзім.

  3. Әрине, дәстүрлі исламды қорғау әр қазақстандық азаматтың міндеті. “Зиялы қауымды зиялы қылған ислам діні” деген пікірге толықтай қосыламын. Мемлекетіміз бауырлас елдерден үлгі алып, толықтай ислам мемлекетіне айналса, құба-құп.

  4. “Зайырлы” дегеннен гөрі “иманды” сөзінің мағынасы терең әрі маңыздырақ. Ал зайырлы болу үшін ең алдымен иманды болу қажет.

  5. Материалды редакциялау керек сияқты. Қатесі көп.
    Әзімбай Ғалидің ой түсініксіз.
    Ислам Жеменей не айтқанын кім біледі?
    Негізі көтерілген тақырып жақсы.

  6. Маған ұнады

Пікірлерге тыйым салынады.

Мұрағат

error: Content is protected !!