БІЗ ЗИЯЛЫЛЫҚТЫ қалай түсінеміз?!.

  • 11.05.2016
  • 1228 рет оқылды
  • Пікір жоқ

Үмбетхан Сәрсембин,
Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университетінің Әлеуметтік-саяси пәндер кафедрасының меңгерушісі, философия ғылымдарының кандидаты

 

Қазақ тұлғаларының рухани болмысы көне тарихтан бастау алады. Қазақ ру­ханияты тақырыбында жарияланған ма­қа­лада (бұған дейінгі) қазақ рухания­тының, қазақ ұлтының даналығы мен ұлт­тық идея­сының түп-тамыры көне тарих­тың өрісінде жатқандығын айтқан едік. Ұлттың мүддесін қалыптастырып, мә­дениетін көркейтуде, ел мен дәстүрді ұр­паққа табыстауда тарих бойынан кө­рінетін ұлттың ең басты қасиеті – бабаларымыздың зиялылығында, ин­тел­­лек­туалдық қызметінен туындап отыр­­ған­дығын тағы да айтқымыз ке­леді. Бұл тарихи кеңістіктегі ұлт бол­мысының ерекшелігін, дербестігін бей­нелейтін тұлғалық мән, рухани қасиет ре­тінде бүгінгі біздің өмір сүріп отырған дәуірімізде қоғамның әлеуметтік -рухани қажеттігіне айналуда.

Елдің, халық пен ұрпақтың ұлттық са­насын уақыт орамындағы кері тартпа мі­нез­ден (қайшылықты нәрселерден) қор­ғау үшін қоғамда орын ала бас­таған на­дандықпен, сатқындықпен, намыс­сыз­дықпен күрескен қазақ ойшылы Абай «Отыз се­гізінші» қара сөзде жаратылыстың, тарих жолының адамзат мүддесіне қатысты мәнін түсіндіретін, нағыз тұлғалар мен  ғалымдарды жаратылыс иесінің ерекше жарататындығын ғылыми тұрғыда зерде­леп, айтып кеткен. Ойшылдың қара сөзіндегі даналық ұрпаққа мынадай ой­ларды ұғындырады: ғылым дамуға бет алуда, адамзат мәдениетінің өрісіндегі ғылым жаңа жетістіктерге жеткен сайын алдыменен қоғамды, адамзат санасын өзгертеді. Ғылымы ерте дамыған елдер­дің экономикасы күшті, қаржысы (эко­номикалық қоры) мол болады. Бұн­дай елдер өзінің қай жағынан бол­масын өсімін еселеуге ұмтылады. Жерінің ас­тын­да қазба байлығы көп елдердің байлы­ғын иелену жолында, алдыменен, сол елдің адамының сана­сын өзгертуге тырысып бағады. Өз мақсаттарын жүзеге асыруда қаржысын аямайды. Халықтың басын біріктіріп, елдің рухын сақтайтын ұлттың төл құндылықтарының мәнін (білімін, тәжірибесін, идеясын) бұрмалап, ұлт тари­хының жүйесін сақтайтын идеяны жоғалтып, дәстүр мен ұрпақ арасындағы байланысты үзуі мүмкін. 
Абайдың айтып отырғаны, алдыменен ғалым­ның жаратылыстың ақиқатын (білі­мін) ұлттық мүдде тұрғысынан зерде­леуге қабілеті болуы тиіс. «Ғылым – Алла­ның бір сипаты, ол ақиқат, оған ға­шықтықтың өзі де парасаттылық, ақыл­дылық, адами қасиет. Болмаса мал табу, атақ, мақтан, бедел жинау үшін ғылымға қызығумен, бұндай мінезбен ғылым-білімнің ақиқаты табылмайды.
Мал, мақтан, ғиззат-хұрмет адамда өзі іздеп тапса, адамдықты бұзбайды һәм көрік болады. Егер де адам өзі оларға табынып іздесе, тапса да, таппаса да адамдығы жоғалады. Хақиқат сүйіп, шынды білмек құмарың бар болса, адамдыққа лайықты ықыласты құла­­ғыңды қой. Әуелі дін исламның жо­лын­дағы пенделер, иманның хақи­қатын білсін» – деген Абай қара сөзде [1. 81 б.]. Иманның ақиқаты жаратылыс білі­мі, жара­тылыс білімін ұғынып, мәнін зерде­лейтін адам тарихтың ұлт мәдениетінің, дәстүрінің, зиялыларының қызметін қорғай біледі.
«Қазақ зиялыларының тұтас бол­мысы­ның рухани негізі, зиялылықтың мәні мен негізгі өлшемі, көне тарихтан бастау алады» деген ойымыздың шындығы тарихтың (ата тарихымыздың) өзі болып табылады. Небір тұлғалар (діни тұлға, батыр, хан, би, жырау, ғалым болсын) ұлт мүддесіне келгенде ұлттың болмысын сақтайтын оның түп-тамырларына қамқор, даналығымен рухани қорған болып отырған. Мәселен, Бауыржан Момышұлы қазақ тілі, қазақтың тарихы мен тұлғалары жөнінде ақиқатты сөзін айтып кетсе, ұлттық мүдде тағдыры тұрғысында жазған батыр атамыздың мақалаларындағы тұжы­рымдар, сонау, орта ғасырда өмір сүрген түркі жұртының тілі мен ділінің тағдырына ара түсіп, оны жо­ғалтпайтын даналық дү­ние жазған Қожа Ахмед Иассауидің ойла­рымен орайласып отырады. Бұдан ұғынатынымыз, Абай айтқандай, зиялы­лықтың негізінде имандылықтың, иман­дылық білімінің жата­тындығы. Мұндай адамдар ақша үшін ғылым жолына түспейді, ел­дің ертеңін ойлап ұрпақты дұрыс жолға бастайтын, елдің болмысына қайшы келмейтін, халықтың бірлігі мен елдігін арттыратын тағылымы мол дүниелерді жазып қалдыруға ұм­тылады, соны мақсат етеді. Бауыржан Момышұлы кеңес дәуірінде өмір сүрді, кеңес өкіметінің армиясына қызмет етті, өз қызметіне адал болды, ұлттық мүдде, ұлт руханияты, тарих тағылымы, тіл мен дәстүр, ұлттық тәрбие туралы ойын, идеяларын үкімет алдында жасырған жоқ, ашық айтты. Тұлға өзінің зиялылығын тарихта дәлелдеп кетті. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетіне жазған «Қазақ тілі туралы» мақаласында Бауыржан Мо­мышұлы, «….Ана тілінен бірнеше жағ­дайлар себеп болып ажыраған ел «азғын» ел атанып, кейіннен аты өшіп, ұр­пақтары бұршақша бытырап, қардай еріп, құмға сіңген судай дерексіз жоғалып кеткенін, тарихтан кездестіруге болады. Ондай сормаңдай ел, бұрынғы кезде аз болмағандығына тарихта дәлелдер аз емес… қазақ тілі өзінің таза түрінде, бірнеше ғасыр, біздің заманымызға дейін, өткірлігімен, бой балқытып, тамыр шымырлатып, жан жүйеңді жандырып, құлақ құрышын қандырып, ұғымына қонымды, жү­регіне тиімді, көңіл көтеріп, керегінде жанға тиіп, ашындырып, өтін сыртқа шығарып, долдандырып, қысыл-таяң – қатаң жағдайда қайрап, егеп ерге, елге медет болып, ер намысын, ел намысын, адамгершілік арын, қан майданда, қыр­ғын соғыста қасиетті тудай жоғары көтеріп, текті сезім оятып-туғызып, адам түгіл жағдайдың көмейіне құм құйып, аузын аштырмай, үнін шығармай қоятын тіл болған емес пе еді.
Қазақ тілі еш уақытта, өзімен көр­шілес халықтың тілдерінен сорлы бо­лып, қатардан қалып өмір сүр­ме­гендігі, өз сыбағасын ешкімге жегіз­бегендігі мың­даған жыл тарихында айқындалған емес пе еді» деп ашығын айтты [2.275 б.]. Ұрпақ бойындағы қабілетінің, қасиет­тердің, ұлттық тәрбиенің рухымен тұл­ғалық деңгейге жетеді, тұлғалық дең­гейге ие адам ұрпақ алдындағы жауапкершілігін терең сезініп, тектілігімен тарихты қа­лыптастырады, ұлт тарихының мәнін сақ­тайды. Бауыржан Момышұлы түркі­­лердің, қазақ батырларының дәстүрін құрметтеп, оның талабымен кісілік ұста­нымын сақтаған адам. Бойындағы барлық рухани мүмкіндігімен ұлтының төл тарихын сақтаған қазақ зиялыларының қасиеттері қай заманда болмасын ұлт пен ұрпақты біріктіріп, рухын сақтап отыратын күшке, идеяға, тәжірибе мен білімге айналып отырады. «Әрбір ғалым – хаким емес, әрбір хаким – ғалым» деген Абайдың сөзі шынайы тарих өрісіндегі тұлғалар бол­мы­сының ақиқатты мәнін зерделеуден туса керек. Абай қалдырған даналық ойдың мәні, на­ғыз  тұлғалардың әр уақытта дүниеге келіп, ұлт мәдениетінің қалыптасып, сақта­лып отыруына ықпал ететіндігі. 
Мәдениет дегеніміз – рухани дүние. Ру­хани байлық болмаса мәдениет әл­сірейді. Ұлттың тілі рухани дүниенің ішкі құрылымын, тарихи өрісін сақтап отырады.  Жеке адамның рухани дүниесі ана тілі, бабалар сөзі, дүниетаным, тарихи жыр, өнер арқылы ұлттық мәдениетін құрайды, қалыптастырып отырады. Не­міс философы И.Кант «интеллигент тарихты, өзі өмір сүріп отырған уақыт (қоғам) болмысын, болашақты зер­делей білетін адам» деген. Оның фило­со­фиясында, «интеллигибелділік» деген ұғым бар, бұл ұғымның мағынасы «ақылмен зерделеп, танушы субъект» дегенді біл­діреді. Адам өзі өмір сүріп отырған уақыт пен әлем болмысын  ақылымен зерделеу үшін де оған тәжірибе мен білім қажет.  Ұрпаққа қашан да тәжірибе мен білім тарих. Сол арқылы жастар өз болашағын ел болашағымен байланыстыруға қабілетті келеді, тарихты, дәстүрді білген адамнан өз елінің болашағына жаны ашитын зиялылық қасиет шығады. Адамның өзін қоршаған ортасын ақылдың, тәжірибенің көмегімен зерделеу әдісі соңғы ғасырларда Еуропа ғылымында орын алғанымен, біз­дің ата-бабаларымыз ақылды, пайымды, интуицияны бойдан шығарып, өмірде қол­данып отырған. Соның бірі, яғни, қазақ тұл­ғаларының  қалыптасу  ерекшеліктері мен зиялылығының түп-тамырын негіз­дей­тін дүние ұлттың руханияты, тілі. Бауыржан Момышұлын түркі тұлғаларының ұлттық мүдде жолындағы қызметтерімен біріктіріп отырған төл дүние рухының ақиқаты, яғни, тілдің ұрпаққа өзін қоршаған әлемді, әлеуметтік ортаны ақылмен ұғынуға жетелейтін деңгейге (білімге) ие болуында. «Қазақ тілінің байлығы жетпегендіктен деген дәлелсіз былжыр, өзінің ана тілінің  үдесіне жете алмай –  құр қалған, оған көңіл бөлмеген сор маңдайлардың, ұлт мақтаныш сезімінен, ұлт намысынан ажырап, «шөре-шөре» болып, артта қал­ған қара беттердің надандықтарынан туған сылтау ғана болуы керек…
Абай, Ыбырай, Шоқан, Сұлтан­мах­мұт, олардан бұрынғы өткен және осы күндегі елінен, ана тілінен безбеген, қазақ хал­қының адал, ақ ниет алдағы ұлдары- қыздары өз ана тілімен сөйлеп жаза білген. Олар тіл шеберлігінен кейінгі ұрпаққа өнеге, үлгі, мысал, асыл мұра қалдырған. Олар мыналардан орысшаны кем білген емес. Қазіргі дүмшелер сияқты ата безер, ене безер болмаған – олар Еуропаның атақты данышпан ақын-жазушыларын, бұлжытпай көркем түрінде, мүлтіксіз қазақ тілімен, өзінің нұсқасынан артық болмаса, кем етіп аударған емес. Сол аудармаларға барлық шеберліктерімен, қазақ тілінің байлығын, иемділігін түгел пайдалана, жұмсай біліп, оларды ақынның көмейіне, домбырашының пернесіне салып, ауыз әдебиеті қатарына, халықтың сезіміне жеткізіп, ұрпақтан-ұрпаққа жатқа алынып, айтылып келіп біздің заманға жеткізгені, қазақ тілінің байлығы екендігі – ақсақ-тоқсақ, қисық-қыңырлардың айыбын ашып, масқаралап, жүзіқара етуге сөзсіз дәлел де, мықты құрал да бола алады» – деп жазып кеткен Бауыржан Момышұлы [2. 276 б.]. Қазақ зиялысының тарих бетін­де қалған ақиқатты ой пікірлерінің маз­мұнынан білеріміз, ұлттың тарихы мен тілі және зиялылары бар қоғамда мемлекет мүддесі берік, рухы биік, ұрпақтың рухани иммунитеті күшті, халықтың жан дүниесі терең болады. Зиялылардың ел алдындағы басты қызметі халық дүниесінің тереңдігін сақтап, халыққа жеткізіп отыруында. 
Зиялылар мемлекетке идея, тәжірибе ұсынады, өздері ұсынған тәжірибе (білім) негізіндегі мемлекеттің даму стратегиясын халыққа түсіндіріп, жеткізіп отырады. Яғни, зиялылардың басты қызметі мемлекеттің даму саясатына, тәуелсіздік талаптарына, дамудың қажеттіктеріне халықты икемдеп, бағыттап отыруында. Қазақ зиялыларының тарих, ел, ұрпақ алдындағы қызметі осы бағытта көрініп отырды. Нағыз зиялы­ларсыз мемлекеттің дамуы күрделеніп отыратындығын тарих дәлелдейді. Халықты біріктіріп отыратын, ұрпақ ішінен елге қызмет ететін батырларды қоғам алдына шығарып, ұлттық мүддені, елді қорғауға бі­рік­тіріп отыратын ұлттық сана мен ұлттық идеяның күші тарихымызда бірнеше мә­те көрінді. Қоғам  өміріндегі жарастық аға ұрпақ пен кіші буын арасындағы үлгі өне­гемен өрбіген. Абай айтқандай қазақты сақтаған және осы күні ел бойында сақ­талып қалған ұлттық мінез үлкенді сыйлау, үлкендердің кіші буынға үйретер өнегесі намысшылдық және ауызбіршілік. Абай өз заманында елдің ата-бабадан қалған осы екі мінезден де қол үзіп бара жатқандығын айтып қынжылған: «…енді осы екі мінез қайда? Бұлар да арлылық, намыстылық, табандылықтан келеді. Бұлардан айрыл­дық.
Ендігілердің достығы – бейіл емес, алдау, дұшпандығы – кейіс емес, не күн­дестік,  не  тыныш отыра алмағандық» [1. 106 б.].  Халық арасында зиялылық қасиет арқылы елдің дәстүрі, қалпы сақталады. Зиялылар қасиеті ар, намыс, барды қана­ғат ету, төзімді, қиындыққа шыдамды, ақылды, білікті, сезімтал, қарапайым болу.  Жағымпаздық мінезден алшақ, турашыл, білімді, шындыққа жақын, әділетті, өзін де, өзгені де алдамайтын, алаламайтын, өтірік сөзге қосылмайтын, өтірік сөзбен қол­дамайтын, мейірімді, елінің мүддесіне қамқор, тарихты білетін, құндылықтарын меңгерген адам ғана зиялы адам.
Ұлт тарихының өз картасы бар, ол тарих өрісіндегі елдің, зиялылардың тұлғалық бейнесімен көрінеді. Сол бейнеге қарап ұрпақ түзеледі, тарихтың дәстүрімен жүретін ердің соңына ел ереді. Елді ердің соңына ертетін зиялылық. Түркілердің абызы Тоныкөк жырында былай делінген:
Елтеріс қаған үшін,
Түрк Бөгі қаған үшін,
Түрк білге қаған үшін,
Қапаған қаған үшін
Түнде ұйқтамадым,
Күндіз отырмадым.
Қызыл қанымды төктім.
Қара терімді ағыздым.
Күш -қуатымды аямадым.
Мен өзім ұзақ жорықтарға 
            да бастадым.
Арқый күзетшілерін молайттым.
Кінәлі жауларын алдына келтірдім.
Қағаныммен бірге аттандық.
Тәңірі жарылқады!
Бүкіл түркі халқына 
Қарулы жау келтірмедім,
Атты әскер жолатпадым [3. 76 б.].  Ба­тыр­лықтың күші, ақылдың күші, тәсіл мен айланың, сезімталдықтың күші тұл­ға­ны тарих сахнасына шығарып, тұлға зия­лылық қасиеттерімен мәңгі өшпейтін елдің тарихын жасайтын күшке ие бола­тындығын осыдан байқаймыз. 
Қазақ батырлары үшін тарихтың кар­тасы мен картинасы – жыр. Осы көне түркі жазбаларындағы ойлар, ерлерге қойылатын талап, ұрпаққа жүктелетін міндет қазақ батырларының ұғымына, ой-санасына айналған. Олардың бар­лығы да осы жолмен, осы дәстүрмен өтті, ана тілімен, ата дәстүрімен тәрбие­ленді, жерді сақтады. 
Ер ел үшін батыр болуы қажет, батырлық адамның игі қасиеті. Батырлардың қанша мың жыл уақыт өтсе де табиғаты мен мінезінің, танымы мен тәжірибелерінің бір-бірімен үндесіп, байланысып отыруының себебі осында. Ел мүддесіне қатысты мәсе­ленің анығы мен ақиқатына келгенде батырдың мінезі туралықты қалайды. Егер де, зиялыларымыз тарихта қорқақ, әлсіздіктен құбылатын сатқын, қара басын ойлаған болса, жалғаншы, жағымпаз болса ел жерінен, ер елінен, бойындағы жігерінен айрылар еді. Түркі абыздары тәуелсіздіктің батырларының зиялылығымен келгендігін тасқа қашап жазып кеткен:
Елтеріс қаған жауламаса,
Оған еріп мен де жауламасам,
Елім, халқым жойылар еді. 
(Оның) шабулының нәтижесінде, 
Менің де шабулымның нәтижесіне 
Еліміз қайта ел болды,
Халқымыз қайта халық болды.
Өзім қартайдым, ұлық болдым.
Қандай қаған болмасын, оның
            халқының
Арасында оңбаған болса,
(онда) ол халықтың 
Қанша соры бар десеңізші!
Түрк Білге қағанның еліне (арнап)
Жаздырдым мен білге
Тоныкөк [3. 76 б.]. 
Адамдар еш уақытта да зиялылықты қолдан жасай алмайды, жасаған да емес. Ақшаны табуға, байлықты жасауға болар. Ал, ішкі дүниеден шығатын зия­лылық тек ішкі дүние байлығымен келеді. Ол уақыт күттірмейді, балаға жастайынан берілетін тәрбие кісіліктің негізі. Ішкі дүниеге жүретін адамның билігі тәрбиеге мұқтаж. «Тәрбиесіз өскен талантқа амал жоқ» деген түркілердің өсиеті осы жағдайдан туған. Көп жағдайда адамдардың қателесетін жері осы, ақшаң болса, тұрмыс жағдайың жақсы, жоғары болса бәріне де жетуге, бәрін де шешуге болады деп шешім қабылдайды және осы түсініктен айнымайды. Тарихтың ұрпаққа қояр талабы бұлай емес. Түркі қағандарының өнегесі, танымы көрсе­тіп отырғандай түркілер қағанының, батыр­ларының, халқының рухани тереңді­гінің, ержүрек, жауынгерлік мінезінің нәти­жесінде тәуелсіздікті қайтарып алған. Олар тәуелсіздіктен айрылып қалған кезі де болды бірақ халық ішкі дүниесіне бекем болған. 
Жоғарыда айтып өткеніміздей, та­рихи кеңістікте ұлттық интеллигенция өкілдерін қалыптастырып, басын бірік­тіріп отыратын ұлттың мәдениеті, рухы, елдің дәстүрі. Елдің тағдырына, болашағына қатысты мәселелер кеңі­нен зерделенген ортада (уақытта) зиялы­лардың дәстүрі үзілмейді. Себебі, елдің, ұлт болашағына қатысты проблемалар өзінің төңірегіне нағыз зиялыларды ғана жинай алады. Бойын­да рухы жоқ, елдігі әлсіз, білімін адамгершілікпен үйлестіре алмаған адамдардың көзқарасы, іс-әрекеті ұлт болашағына қатысты мәсе­лелерді шешуге жарамайды, дәрмен­сіз келеді. Абай жазып кеткендей, «Тегінде адам баласы, адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ». Ұлт мүддесінің ұрпақтан, жастар­дан талап ететіні ақыл, елдің өткені мен бүгінгісін, болашағын қатар салыстыра зерделейтін білім адамның ақыл деңгейінен шығады. Парасатты адам қоғам болашағын адамзат қоғамының бүгінгі жағдайымен ұғынады. Мәселен, қазақ жыраулары  өздері өмір сүріп отырған уақыт жағдайынан, кейінгі уақыт жағдайын,  кейінгі уақытта адамзат қоғамында орын алатын мәселе­лерді топшылап айтып кеткен. Қазақ жыраулары жаңа уақыт (өздерінен кейінгі уақыт) кеңістігіндегі адамзат қоғамының болмысын зерделеуде ақылға сүйенген, ақылмен іс атқарып, білімнен ойды, пара­сатты ойдан білімін шығарған. 
Кейінгі адамзат қоғамындағы көзге түсетін мінез қанағатсыздық. Мұндай мінез – көрініс тапқан, тойымсыздыққа адамның   көзі  үйренген  қоғамда   зия­лылар қасиеті бағаланбайды. Шоқан Уәлиханов «Билер соты» туралы жаз­ған мақаласында атап көрсеткендей, қа­зақтың билері би мәртебесіне халықтың таңдауы, шешімі арқылы ие болған. Осы­ның нәтижесінде қазақ қоғамында билер институты болды, талант иелерінің бол­мысын тану негізінде интеллектуалдар қызметі қалыптасты. Би­лер заманында қазақтың тұлғаға қояр талабы, зиялылық адамның даналығымен көрінуі тиіс. Зиялыларға қатысты екін­ші мәселе – ғылым. Ғылым заман тала­бымен келген дүние. Елін көркейтіп, атадан мирас жерге ие боламын дейтін зиялы адам ғылымның елде дамуын, жастардың ғылым деңгейіне жетуін, ғылымның халық игілігіне айналып, ел мүддесіне қызмет етуін көздейді. Білімін пайдаланып, елдің рухы мен мүддесіне қызмет ететін білімді (шындықты) халықтан жасырып, бұрмалауға болмайды. Бұл жерде көзге түсетін нәрсе, ғылым мәселесі зиялыларды ел мүддесіне, ұрпақ игілігіне біріктіретін күшке ие болып отыруында. Ұлттық интеллигенция өкілдерінің қызметімен қоғамда өмір сүретін қасиет, ең басты құндылық – ар-намыс. Намысы күшті ел ар-ұяты мол ел азаматтарының зия­лылығымен өркениетке жетіп жа­тыр. Халықты алдайтын, жастардың пси­хо­логиясының өзгеруіне ықпал ететін жағдай, орта айласы күшті адамдардың намыссыздығынан шығады. Әл-Фараби «Қайы­рымды қала» тұрғындары еңбе­гінде бұл мәселеге тоқталған. Ойшылдың айтуынша, қоғам өмірінде шынайы мінезбен жалған мінезді ажырату қиын. Жа­ғым­паздық жомарттылыққа ұқсас ке­леді, алаяқ адам да ақылды, өз мақсатына пайдалануда көптің алдында жақсы әсер қалдыруға шебер. Бұндай жағдайда жақсы менен жаман мінездің ара жігін ажырату қиынға соғады. Сондықтан да, әл-Фараби, «Әрекетіміз дұрыс болу үшін біздің соған баратын жолымыз қандай болу керек екенін, ал, ойдағыдай болу үшін жанымыздың аффектісі қандай болуға тиіс екенін және жақсы ақыл парасатқа жету үшін ол парасат қандай болуға тиіс екенін біз анықтап алуға тиіспіз» – деген [4.7 б]. 
Интеллектуалдық қызмет алдыменен адам болмысының рухани мәнінен көрінеді. Адам болмысының рухани мәнін ашатын, сақтап отыратын кісілік қасиеттер. Кісілік қасиеттері мол адам түбінде  өз мақсатына жетеді және сол мақсатқа  жетудегі  оның рухани деңгейі халықтың игілігіне айналады. Мәселен, алаш зиялыларының тарихтағы рухани деңгейі ұлтына мұра болып қалды. Алаш зиялыларының әр қайсысының қызметі жеке басының емес, ұлтының жетістігіне айналып отыр. Оның басты себебі, зиялылар қасиеті ұлт жетістігінен (дәстүрі мен мәдениеті, болмысы, тілі мен ділі, тарихы, руханияты) күш алып, оған күш беруінде. Олардың өнегесі мына бір ойдан да көрінеді: «Істің бәрі жалғыз-ақ  тамақ асырап, күн көруге қалса, өз бетінен күн көре алмаса, өзге жұрттың есігінде жүріп, малайлықпен тамақ асырап, қазақ тіршілік етеді ғой. Біз қазақ тіршілігін ойланып, қалай болар деп уайым қылатын тіршілігіміз ол тіршілік емес. Қазақ деген қашаннан өз алдына ұлт болып, Еділден Ертіске, Оралдан Ауғанға дейін тұтас тұрған халық еді. Арамызға әр түрлі жұрт кіріскенде солармен қатар, атымыз жоғалмай, қазақ ұлты болып тұра аламызба? Осы біздің төсекте дөңбекшітіп ұйқымызды бөлетін нәрсе. Басқа жұртпен араласқанда өз алдына ұлт болып, өз алдына тілі бар, өз тілінде жазылған сөзі (әдебиеті) бар жұрттарға не тұрады. Өз тілімен сөйлескен, өз тілімен жазған жұрттың ұлттығы еш уақытта адамы құрымай жоғалмайды. Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тіл. Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады» [5.14 б.]. Ойшылдарымыздың даналығы, ұлтымыздың өсиеті мен өнегесі, тарихи дүниеміз тарихтан тарихқа сөз болып жеткен. Осы ерекшелік келешек уақытта ұрпақтың тағдырын шешетін дүние деген алаш зиялылары. 
Мемлекеттің басты байлығы адам капи­талы, ол адамның мәдениетінен шыға­тын байлық. Қандай байлық болмасын адамның бойына, қолына, өміріне білімі, еңбектенуі, білігі арқылы келуі тиіс. Білім тәрбиемен келеді. Адамды тұлға биігіне жетелейтін немесе бағыттайтын тәрбие мәдени құндылықтарға толы. Тәрбиеде адам тілдің, тарихтың, дін мен дәстүрдің, ата мекен жердің қасиетін танып өседі. Жасандылық, жасанды және жаттанды оқу, білім, өнер қоғамда адам капиталын қалыптастырмайды. «Жақсы мінез-құлық пен ақыл күші болып, екеуі біріккенде – бұлар адамшылық қасиеттер болып табылады, қасиеттер дегенде біз әрбір нәрсенің игілікті жағы, соның өзінің және оның әрекеттерінің абзалдығында және жетілгендігінде деген мағынада айтамыз. Егер, осы екеуі бірдей болып келсе, біз өз бойымыздан және өз әрекетімізден абзалдық пен жетілгендікті табамыз және осы екеуінің арқасында біз ізгі, игі­лікті және қайырымды адам боламыз: біздің өмір бейнеміз қайырымды, ал мінез-құлқымыз мақтаулы болады» – деп әл-Фараби бабамыз айтып кеткен» [4.11-12 бб]. 
«Интеллигенция» ұғымы батыстан енген ұғым. Бірқатар философиялық сөзіктерде, әдебиеттерде интеллигент адам ой еңбегімен шұғылданатын, білімді, ой өрісі бар, шығармашылық иесі деп көрсетілген. Ресейдің ғалым­дары бұл ұғымды философияда, әде­биетте ХІХ ғасырдың ортасында қол­дана бастаған. Ең алғаш рет Ресейде интеллигенция ұғымына анықтама берген жазушы П. Д. Боборыкин деп ай­тылады. Марксистік көзқарастағы әдебиетші П. Д. Боборыкиннің өз қоға­мындағы интеллигенцияға қатыс­ты берген анықтамасы бойынша, «интел­лиген­цияның жалпыға ортақ белгілері бәрінен де бұрын, өзінің дүниетанымдық саяси ұстанымымен бірігетін рухани элитаның өкілі немесе ой еңбегімен шұғылданатын адам болуында  ғана емес,  дәс­түрлі мемлекет пен діни дәстүрге теріс қарым-қатынаста болатын,  атеизм, социализм негізінде сенімді түрде қо­ғамды қайта құруға ұмтылатын адамдар. Интеллигенцияның қоғамға, ха­лыққа қызметші болуы осы жолмен жүзеге асырылады»[6.3 б.]. Осыдан кейін Ресейде интеллигенция құндылықтарына, қоғам алдындағы қызметіне қатысты түрлі пікірлер айтылды, ғалымдар арасында талқыға түсті. Байыппен зерделесек, бұл ұғымның (интеллигенция) түп төркіні Аристотель философиясында қолданыла бастаған «интеллект» ұғымынан шығатын сияқты. Интеллект жанның қасиеті деген көне дәуір ойшылы, яғни, сезімталдық, рухани тереңдік, қабілет, зеректік осы жанның қасиетінен шығады. Аристотель, Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Абай, Шә­кәрім, Жүсіпбек Аймауытов адамдағы рухани  тереңдік  жанның қасиетінен шы­ғады деген. Тұлғаларымыздың тарихтағы дәс­түрін сақтап тұрған да осы көзқарас. Бұл көзқарас алдыменен ұлтымыздың бала тәрбиесінде орын алған. Бесіктен бастап ел өмірімен жалғасатын тәрбие баланы ел бол­мысымен біріктіретін қабілетті иеленген. Егер, қазақтың отбасылық өмірінен бастау алып ел өмірімен жалғасатын дәстүрі бұндай тәжірибені иеленбесе қазақ баласы дипломсыз, ғылыми атақсыз ұлт алдына шығып, халқына жетекшілік етіп тарихта қалмас еді. Қазақ интеллектінің қасиеті мен қызметін зерделеу арқылы ұлттың рухани мектебін құрған. Сол мектептің түлегі болған адам ғана ұлт тұлғасы, ұлт зиялысы атанған. Бұл мектепке кіретін адамда қабілет пен қасиетті біріктіретін мінез болуы қажет. 
Интеллигенттілік өмір мен тәжірибені, тарих пен мәдениеттің тәжірибесін, білім мен өнерді, дін мен дәстүрді бойында біріктіре алған адамның деңгейі. Бұл деңгейге жеткен адам жинақтаған білімінің, иеленген қасиетінің, қол жеткізген құндылықтарының өнімін халқына бере алады. Кез-келген  мамандық иесі кісілік қасиеті болмаса интеллигент бола алмайды. Зиялылар болмысына тән интеллектуалдық қызметтің күші тарих тағылымын біліп, тәжірибесін иеленіп, ұлттың рухани құндылықтарының өмірін жалғайтын заман талабына сай білім үлгілерін ел өмірінде қалыптастыра білуінде. Мәселен, алаш зиялылары ұлт мүддесіне қызмет етуде білімі жан-жақты болды, ел үшін ғылымдағы тәжірибелерді, білім түрлерін иеленді, елдің болмысына, тағдырына, ұлт болашағына қызмет ететін құндылықтарды қалыптастырды. Бұл ұлттық интеллигенция өкілдерінің баға жетпес ұлы жетістігі.  
Өткен ғасыр басында, Ресей ғалымдары да  интеллигенция проблемасын көтерді.  ХІХ  ғасырдың  өзінде орыс философиясында Ресейдің болашақ тағдыры туралы екі жақты көзқарастың, екі жақты ұстанымның орын алғандығы белгілі. Қоғамда маркстік идеологияның үстемдік етуі, оның белгілі бір мүддені жақтаушы тұлғалардың саяси ұстанымына сай бұрмалануы, еуропа фило­­софиясына деген көзқарастың жо­ғары болуы интеллигенция қызметі мен ұс­танымы туралы түрлі пікір туғызды. Орыс ғалымдары өз қоғамындағы мемле­кеттен, биліктен интеллигенцияның өгей­ленуін, жаттануын, түрлі көзқараста бо­лып, бастарының бірікпеу себептерін тү­сіндірген. Орыс философы Н.А.Бердяев: «орыс халқының тарихы орыс интел­лигенциясын қалыптастырды, біздің тарихтың жіберген басты қателіктері тарихи биліктен және сол билікке біздің тигізген әсеріміз интеллигенцияның психикалық көңіл-күйінен көрінеді. Ескі көзқарастағы, интеллигенцияның зердесімен, халықтың болмысымен санаспайтын биліктің өзімшілдігі интел­лигенцияның рухын бұрмалады. Билік тарапынан интеллигенция қызметінің бағасы терістелгендіктен, интеллигенция қызметі қоғамның ішкі жағдайында да еленген жоқ. Бірақ, интеллигенция өкілдері қоғам өміріне кері әсерін ти­гізетін сыртқы күштерді сылтау етіп өздерінің қоғам алдындағы жіберген кем­шіліктерін, кінәларын ақтап алуына да  негіз  жоқ. Қоғам өміріне, ел болашағына бейжай қарап билік тарапынан шет­тетілуіне интеллигенцияның өзі де кі­нәлі. Интеллигенция санасының қоғам алдында сенімсіздік күйге жетуі, олардың мақсатсыз, шектен тыс көрінген ерік-жі­герінде,  олар өздері адамға бас ию жолын  таңдағанымен, ақиқатты танитын сезімін өшіріп, рухын өзгертіп алды, өз­дерін қоғамның тарихи болмысына сай келмейтін билік саясатына тәуелді етті. Сондықтан да, біздің интеллигенцияны жаңа өмірге бағыттайтын нәрсе, ақылға сиымды ерік-жігерінің кемшіліктерін өздігінен мойындау. Біз ішкі құлдықтан арылғаннан кейін ғана, сыртқы езгіден босаймыз, яғни, өзімізге жауапкершілікті жүктеу арқылы, сыртқы күштерді кінәлауды қоямыз. Сонда ғана интел­лигенцияның жаңа буыны халық арасы­нан шығады» – деп жазып кеткен[6. 40 б.]
Мың жылғы қазақтың тарихы, тұлға­лардың басын біріктірген ұлттың құнды­лықтары (жер, тіл дін, дәстүр т.т.), ұлттық мүдде идеясы алаш интеллигенциясының рухын сақтап отырды. Олар кеңес үкіметінің ұсынған идеологиясын қабылдаған жоқ, қоғам өмірінде қанша кедергі болса да болашақта ұлттың өмірінде қайта қауы­шатын ақиқатты нәрселерді ойлады. «Боль­­шевиктер дәурені көпке бармас, бірақ, большевиктің ылаңының кесірі тез арыла қоймас. Большевиктер мемлекет ісінің басынан көшер, бірақ, көшкенше талайды болдырып, былғап кетер» – деп сол кезде айтып кеткен алаш зиялыларының сөзі шындыққа айналды [5.421 б.]. Шыны­мен де солай болды. 
Зиялылық жан-дүниенің тілеуінен шы­ғатын қасиет және ол өзгермеуі қажет, халықтың игілігіне ғана бағытталуы тиіс. Қазақ тұлғаларының болмысымен өлшейтін болсақ, зиялылық даналықты, тарихты білетін, дәстүрді меңгерген, түсінігі мол, талғамына берік қабілет пен білім иелерінің қасиеті, деңгейі. Ұлт зиялыларының рухы тарихтың, әдебиеттің, өнер мен ғылымның қызметін сақтап тұрады, зиялылар арқылы ғылым да, өнер де, әдебиет тек ұлттың игі­лігі жолындағы дербестігін, еркіндігін сақтайды. Ата-бабаларымыз қай нәрсеге де салмақты қараған, зиялылары халықпен жұ­мыс жасаған, үнемі бірлікте, бір-бірімен бай­ланыста болды.  Халықтың пікірін тыңдап, бағыт-бағдар беру қазақ зиялыларының отан алдындағы қасиетті парызы. «…халық ойлану керек. Бүгінгісін емес, келер күнін ойлану керек. Біздің арамызда алаш тілегіне қарсы болатын кімдер екені белгілі. Бұлар екі түрлі. Бірі – қаны қарайған, ұлт намысы дегеннен бейхабар, жамандықты кәсіп қылып қалған ант ұрғандар. Бұлар аузы қисық болғанын айнадан көріп, жамандығымды неге қостамайды, терісті неге дұрыстамайды деп жұрттың бәрімен қас. Бұларға елдің тыныштығынан бүлінгені керек. Жұрт тыныш болса, мұндайларға абырой жоқ. Осыны олар жақсы біледі. Екінші түрі – ел ішіндегі партия құмарлар. Бұлар істеп жүрген істері жұртқа зиянды екенін ойламай, партия қуғанын, «баққа таласып жүрміз» деп адасып жүрген на­дандар. Егер, жұрт, жұрттықты ойласа, партиясын, тым болмаса, уақытша қоя тұрып, бірлік-береке қылатын болса, алаш аты бәйгеден келмей қалмас еді. Жоқ, жұрттық деген құр сөз болып, әркім бетімен жайылып, «баққа таласып», баяғы Иванға шауып баратын болса, алаш тілегіне қарсы болды деген осы. Алаш болып, шашау шықпай, Алаш Ор­дадан басқаны білмейтін болса, «жауымды мұқатам» деп біреуге тура шап­пайтын болса, өздігінен келіп біз­ді билеп кететін ешкім жоқ» – деген Мір­жақып Дулатов [5.441 б.].
Неғұрлым алаш зиялыларының мұра­ларын зерделеген сайын жастардың өзіне, болашаққа, ел болашағына деген таны­мының кеңейе түсері ақиқат. Бүгінгі ұрпақ алаш тұлғаларының идеяларынан әсер алуы қажет. Олар ұрпаққа ұлттың дүниесінен ажырамауды айтып кетті. Елдің бірлігін ойлап, төл дүниесінен ажырамаған адам ғана зиялы. «Бір кісі бір кісіге жарайтын болса да аз болмас, – деген Міржақып Дулатов, – Халыққа қызмет етемін деген кісіге бәрі бір. Депутат бол, газет шығар, бала оқыт… Өзгеміздің бәрі сай болып жалғыз депутатқа қарап тұрған іс жоқ. Халқың надан болса, мың депутатың болсын онан пайда тағы жоқ. Депутаттықты таңсық көріп, атағына қызығып яки, бәсеке үшін баратын кісі болмасқа тиіс. Екі қазақ таласып, бір орысқа олжа болсақ, онан тапқан абыройға түбінде ие табылмай жүрмесін» [5.394 б.]. Нағыз зиялы адамның бойында әділеттілік, шынайылық, жан­ашыр­лық болады, түп-тамырдан, рухани не­гізден шықпайды, ділін, дінін, тарихы мен дәстүрін еш нәрсеге аустырмайды, халықтың игілігіне пайдалануға ұмтылады. Бұл дегеніңіз, ақшаға сатылмау, елді сатпау, тәуелсіздікке қызмет ету, елдің абы­ройын ойлап, намысын қорғау, дініңнің, ділің мен дәстүріңнің тазалығын қорғап, рухыңды таза ұстау. Қазақ тұлғаларының ел топырағындағы қадір-қасиеті бүгінгі біздерге осыны ұғындырады. 

Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Абай. Қара сөз. – Алматы, 1993 ж.
2. Момышұлы Б. Екі томдық шығармалар жинағы. – Т.1. – Алматы: Жазушы, 2004. – 480 бет.
3. Күлтегін. Көне түркі жазба ескерткіші / Көне түркі тілінен аударған М. Жолдасбеков. – Алматы: Жалын, 1986 ж.
4. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трак­­таттар. Алматы: «Қазақ ССР-нің «Ғы­лым» баспасы, 1975.- 455 б.
5. «Қазақ» газеті / Бас редактор Ә.Ны­санбаев. -Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. -560 бет.
6. Вехи: сборник статей о русской интеллигенций. М., 1990.-158 с.

Алдыңғы «
Келесі »

Мұрағат

error: Content is protected !!