• Ұлттану
• 28 Қазан, 2021

БІЛІМ БЕРУ САЛАСЫНДА ДІНИ ЭКСТРЕМИЗМНІҢ АЛДЫН АЛУ

Бүркіт НҰРМАҒАМБЕТОВ,

ҚР Бас прокуратурасы жанындағы

Құқық қорғау органдары академиясының

әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедра­­сының меңгерушісі,

саясаттану ғылымының кандидаты, доцент

Қазіргі Қазақстанның саясаты кон­фес­сияаралық татулық пен келісім орнатуға, қоғамда рухани-адамгершілік құндылықтардың жаңа жүйесін құруға бағытталған. Бұл, әсіресе, көп дінді, көп ұлт өкілдерінен тұратын қоғамда өзекті. Қазақстанның ұлттық-мәдени мемлекеттілігінің нығаюы, қазақстандық патриотизмге тәрбиелеу жастардан ғасырлық рухани құндылықтармен және әлемдік және дәстүрлі діндердің шығармашылық тәжірибесімен танысуды талап етеді.

Өзін демократиялық және зайырлы мемлекет ретінде орнықтыратын Қазақстан үшін мемлекеттік ұстанымдарды сақтау мәселелері оның саяси және қоғамдық қауіпсіздігін қоса алғанда, ерекше маңызға ие. Бүгін мемлекет пен қоғам тез өзгеретін әлемнің сын-қатерлеріне – олардың қауіпсіздігі мен тұрақтылығына жаһандық қауіп төндіретін діни экстремизм мен терроризмге қарсы бетпе-бет келді. Бұл жағдайда білім алушы жастардың діни сауаттылығын арттыру мәселесі ерекше өзекті болып отыр. Осы мақсатта 2017 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 2017-2020 жылдарға арналған Қазақстан Республикасының Діни саласындағы мемлекеттік саясат тұжырымдамасы қабылданды.

Жастар діни радикалдардың әсеріне ұшыраған осал топтардың бірі болып табылады. Осыған байланысты оқушыларда діни ілімдердің ерекшеліктері мен тарихы туралы ғылыми білімді қалыптастыру, жастарды бейбітшілік, мәдени және діни алуан түрлілік рухында тәрбиелеу жөніндегі жұмысты күшейту қажет. Білім беру жүйесі жеке тұлғаның және қоғамның қазақстандық патриотизмді, халықтың ұлттық және рухани дәстүрлерін құрметтеуді қалыптастыруда іргелі рөл атқаратынын ескеру қажет.

Кейінгі кезеңде әлемде, соның ішінде біздің республикада діни экстремизмнің таралу қаупінің өсуі байқалады. Батыс Қазақстан өңіріндегі соңғы оқиғалар (Ақтөбе қ.) осы мәселенің өзектілігін және діни экстремизм мен терроризмнің алдын алу бойынша одан әрі жұмыс істеу қажеттігін растайды. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің «Қазақстан-2050 Стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында мемлекет пен азаматтар радикализмнің, экстремизм мен терроризмнің барлық түрлері мен көріністеріне қарсы бірыңғай күресе білуге тиіс екенін ерекше атап өтті ( «Казахстан-2050» Стратегиясы. Қалыптасқан мемлекеттік жаңа саяси бағдары //http: akorda.kz/ru/official_documents/strategies_and_programs). Мұны зерттеудің өзектілігі мен маңыздылығы бірнеше себептерге негізделеді. Ішіндегі ең күрделісі діни экстремизмнің конституциялық құрылыс негіздеріне нақты қаупі болып табылады. Осыған байланысты  аталған проблемаларды зерттеу белгілі процестерді болжауды талап етеді.

Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұр­сұлтан Назарбаев 2018 жылғы 10 қазанда өткен Әлемдік және дәстүрлі діндердің VI Съезінде былай деген болатын: «Білім – радикализм идеяларына тұрақты иммунитеттің негізі болып табылады. Бұл ретте діни білім өте маңызды»  (Электронды ресурс: http: regnum.ru/news/polit/2497892.html). Алайда, бүгінгі күннің шындығы, жастар ортасындағы қазіргі заманғы діншілдік, оған тән емес агрессивтілік, фанатизм және экстремизмде жиі көрінеді. Оның негізгі себебі көптеген оқушылар мен студенттердің жеткіліксіз хабардар болуына байланысты жалған діни әсерге жат иммунитет болып табылады.

Осыған байланысты, «Діни-саяси экстре­мизмге қарсы іс-қимыл мәселелері» оқу пәні шеңберінде аумақтық про­курорлармен (Нұр-сұлтан, Алматы қалалары, Ақтөбе, Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан, Қарағанды, Түркістан облыстары) бірлесіп негізгі орта, орта, орта білімнен кейінгі және жоғары білім берудің жалпы білім беретін оқу бағдарламаларын іске асыратын оқу орындарында (бұдан әрі-оқу орындары) дінтану саласында білім беру сапасына талдау жүргізілді.

Талдау шеңберінде аумақтық проку­рорлармен бірлесіп, 17 жастан 21 жасқа дейінгі жоғары оқу орындарының (бұдан әрі-ЖОО) 2 мың білім алушысы арасында экспресс-сауалнама жүргізілді.

Зерттеудің мақсаты – жастардың діни және конфессиялық бағдарлану деңгейін анықтаудағы негізгі үрдістерді, олардың экстремизм мен діни толеранттылық деңгейіне бейімділігін анықтау. Зерттеу мәліметтері бойынша сұралғандардың басым саны өздерін белгілі бір діни наныммен (80%) сәйкестендіреді.

Діндарлардың жоғары пайызына қарамастан олардың көпшілігі (78%) діни өмірге іс жүзінде қатыспайды, бірақ олардың 88% қазіргі заманғы адамға дін туралы білім қажет деп санайды.

Респонденттердің діни көзқарастарына көбінесе отбасы (43%), ал ең аз – мұғалімдер мен тәлімгерлер (6% жиынтығы) әсер етті. Сұралғандардың оныншы бөлігі (189 респондент) кітаптарды олардың діни көзқарастарын қалыптастырудың басты көзі ретінде көрсетті.

Сұралған жастардың 30%-ы олардың діни нанымдары өмір бойы өзгергенін айтады. Олардың 4%-ы дінге күмәнмен қарады, ал 20%-ы керісінше діндарлар болды.

Оларды толғандыратын діни мәселелерді талқылауға болатын жастар үшін басты беделдер отбасы мүшелерін 54%, достарды 15% деп атады, тек 7%-ы ғана мұғалімдерді көрсетті.

Олар дін туралы өз білімдерін қандай арналар бойынша алады деген сұраққа респонденттердің көпшілігі Интернет арқылы және рухани әдебиетті оқу арқылы деп жауап берді (17%-дан).

Сауалнамаға қатысқандардың көпшілігі (27%) өзінің діни сауаттылығын арттыру бойынша жұмыс істемейді деп мәлімдеген. Жастар санының аз мөлшері – 3% - қоғамдық орындарда таратылатын парақшаларды қабылдайды және түрлі діни ағымдармен ұйымдастырылған дәрістерге қатысуға тырысады.

Сұралғандардың 67%-ы өз өмірін құр­бан ете отыра және өзінің діни нанымы үшін зорлық-зомбылық жасауға баратын адамдарға теріс қарайды. Мұндай мінез-құлықты ақтайтын респонденттердің 7% -ы алаңдаушылық тудырады, олардың 3%-ы оларды батырлар деп санайды. Респон­денттердің 75%-ы дәстүрлі емес діни ағымдар идеяларының таралуымен ешқашан кездеспеген, ал 5% -ы Интернетте осындай проблема туралы білген. Сұралғандардың көпшілігі (37%) ешқандай жағдайда радикалды діни топтарды қолдамайтынын көрсетті. Сонымен қатар, 8% олармен ынтымақтастық, соның ішінде сыйақы үшін көмек көрсететінін белгілеген.

Респонденттердің 48%-ы «Қазақстан­дағы Ислам таза түрде, қандай да бір жаңа­шылдықтарсыз және Ұлттық дәстүр­лерінсіз уағыздалуы тиіс» деп санайды, 7%-ы «өз сенімі идеяларын ілгерілетуде барлық құралдар жақсы (зорлық-зомбылыққа дейін)» деп санайды, 30%-ы Қазақстанда сенімсіздік болмауы тиіс деген тұжырымдарды бөліседі, барлығы исламды оның таза күйінде ұстауы тиіс, 30% -ы болашақта Қазақстан исламды ғана ұстанатын елге айналатынына сенімді, 45%-ы Қазақстан түрлі діндер ұстанатын елге айналатынына сенімді. Осылайша, сауалнама жастардың діни догматизм білімінің төмен деңгейін және оқу орындары тарапынан діни сауаттылықты қалыптастырудағы әлсіз рөлін анықтады.

Сонымен, 2006 жылдан бастап Білім және ғылым министрлігі (бұдан әрі – БҒМ) Білім беру мекемелерінің оқу бағдарламаларына «Зайырлылық және дінтану негіздері» факультативтік пәнін енгізді.

Курстың мақсаты мен міндеті оқушы­лардың бойында гуманистік дүниетаным негіздерін, рухани-адамгершілік құнды­лықтарды қалыптастыруға ықпал ету, әлемдік және дәстүрлі діндердің даму тарихымен таныстыру, деструктивті діни ағымдардың идеологиясын, радикалды және экстремистік ұйымдарды қабылдамауды қалыптастыру, Қазақстан Республикасында және халықаралық қоғамдастықта конфес­сияаралық бейбітшілік пен келісімді орнатудағы Ұлт Көшбасшысының рөлін жариялау болып табылады.

Бұл ретте бұл пән іс жүзінде дербес пән болып табылмайды және тек сынақ ретінде бағаланады. Типтік оқу бағдарламасында аталған курс білім беру жүйесіндегі әлеу­меттік-гуманитарлық және қоғамтану білім­дерінің құрылымдық компоненті ретінде жүргізіледі және негізгі орта және жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарында ғылымның базистік негізі ретінде бекі­тілмеген.

Қазақстанның жоғары оқу орын­да­рында «Дінтану» пәні 2018 жылдан бастап оқытылмайды (БҒМ типтік оқу жоспарларынан алынып тастал­ғандықтан), оның орнына «Рухани жаңғыру» пәні енгізілген. Техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарына келетін болсақ, БҒМ мәліметтері бойынша бұл пән мүлдем оқытылмаған.

Орта білім беру ұйымдарында жағдай дін саласында арнайы білімі бар білікті кадрлардың болмауымен күрделене түсуде. Бірқатар оқу орындарында пән бейініне сәй­кес білімі (дін, тарих саласында) бар педа­гогтардың жоқтығынан аталған пәнді оқытуды басқа бағыттағы мұғалімдер жүзеге асырады («білім туралы» Заңның 51-бабын бұза отырып) немесе мүлдем өткізілмейді.

Сонымен қатар, діни және зайырлы дәстүрлердің негізін құрайтын адамгершілік идеалдар мен құндылықтар туралы түсі­нік, олардың қазіргі қоғам өміріндегі маңызын түсіну тікелей жасөспірім жасында қалыптасады. Тәжірибе көрсеткендей, жастар радикалды деструктивті табыну­шылықтардың ықпалына және қоғамға қарсы іс-әрекетке тартылуына неғұрлым бейім.

Оқу орындарында «Зайырлылық және дінтану негіздері» курсын тарих пәнінің мұғалімдері жүргізеді. Бұл ретте мұндай мұғалімдер біліктілікті арттыру курстарынан өтуі тиіс. Сонымен қатар, талдау жүргізу кезінде біз олардың барлығы тиісті дайындық курстарынан өтпегенін анықтадық. Мысалы, Шығыс Қазақстан облысында пән беретін 679 мұғалімнің 570-і немесе 84% -ы қайта даярлаудан өтті, олардың екеуі ғана – дінтанушылар. Бірінші курстарды білім және ғылым министрлігі 2010 жылы өткізгені белгілі, екінші курстар 2015 жылы «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы АҚ (бұдан әрі – «Өрлеу» орталығы) арқылы өткізілді, ал келесі курстар 2020 жылы ғана жоспарланып отыр. Осыған орай мынадай жағдай туындайды: егер пән мұғалімі жұмыстан шығатын болса, оның орнына жаңадан тағайындалған мұғалім белгілі бір уақыт кезеңінде ғана (жалпы аралық мерзімі – 5 жыл) біліктілікті арттыру курстарынан өте алады.

Сонымен қатар, Таяу Шығыстағы жауын­герлік іс-қимыл аймақтарынан оралған балаларды (13-17 жастағы 407, 56 бала) қоғамға сапалы оңалту, бейімдеу және әлеуметтендіру мәселесі өткір тұр.

Атап өтілген салада білікті кадрлардың тапшылығы мемлекеттік органдар (жер­гілікті атқарушы органдар, қылмыстық-атқару жүйесі, қоғамдық сектор) тарапынан мамандарға жыл сайынғы сұраныстың өсуі туралы айтпағанда, жоғары білім беру жүйесі үшін де тән.

Қазіргі уақытта дінтану бакалаврларын тек 6 жоғары оқу орындарында (Л. Н. Гумилев атындағы ЕҰУ, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, академик Е. А. Бөкетов атындағы ҚарМУ, Х.А. Яссауй атындағы ХҚТУ,шет тілдер және іскер мансап Университеті, сондай-ақ, «Нұр-Мүбарак» Ислам мәдениетінің Египет университеті) оқытады. Сонымен қатар аталған бакалаврлар оқытушы ретінде дайындалмайды.

Талдау шеңберінде осы саладағы халық­аралық тәжірибе зерделенді.

Дінді немесе дінтануды әр түрлі дәрежеде бүкіл әлемде білім алушылар оқитыны анықталды. Тек оқыту әдістемесінде ғана айырмашылықтар бар. Мысалы, сарап­шылардың көпшілігі дінтануды оқытудың үш негізгі түрін ажыратады:

1. Діни білім беру үшін ерекше жауап­кершілікпен ұйымдастырылған діни қауым: Польша, Ирландия, Италия;

2. Мемлекеттік органдар мен діни қауымдардың арасындағы ынтымақтастық арқылы: Австрия, Бельгия, Англия, Германия, Греция, Венгрия, Ресей, Испания;

3. Тек қана мемлекеттік органдар: Дания, Эстония, Финляндия, Норвегия, Швеция, Швейцарияның кейбір бөліктері.

Кейбір елдер мектептерде дінді оқы­туды жоққа шығарады. Оларға Албания, Бразилия, Венесуэла, Үндістан, Колумбия, Мексика және Моңғолия жатады. Бірақ бұл елдерде шіркеу мектептері бар, онда оқушылар өз еркімен барып, білім алады. Мысалы, Франция мен Германияның оқу орындарында Діни экстремизм мен терроризмнің алдын алу мақсатында «Исламтану» пәні оқытылады.  Бұл пәнді оқытудың мақсаты дәстүрлі исламның мәнін түсіну және оның деструктивті ағымдардан айырмашылығын анықтау болып табылады.

Ұсынылған еуропалық елдердегі оқыту тәсілдері мемлекеттік мектептердегі дін туралы білімді шартты түрде екі түрге бөлуге болады:

Бірінші. Мектептерде діни білім беру бойынша оқу курсы ресми түрде енгізілген және іске асырылуда: барлық оқушылар үшін міндетті дінді оқытудан бастап діни-мәдениеттану курсына дейін. Осы пәнді баламалы, өзге де конфессиялық бағыттылыққа немесе дінаралық емес мазмұндағы этикалық тәртіпке ауыстыру мүмкіндігі беріледі (Германия, Швейцария, Финляндия, Ұлыбритания, Бельгия, Греция, Испания, Италия, Ирландия, Румыния, Польша, Эстония).

Діни білімді мемлекет қаржыландырады және штаттағы оқытушылар да, сондай-ақ білім беру мекемесінің немесе білім беруді басқару органының зайырлы әкімшілігі діни ұйым (Испания, Италия) ұсынған кандидаттар тізімінен таңдап алатын мамандар да жүзеге асыра алады.

Екінші. Дін туралы білімді оқыту негізінен міндетті гуманитарлық курстар (тарихи, әдебиеттану, қоғамтану және тілтану пәндері, география, философия) шеңберінде жүзеге асырылады. Діни ұйымдардың мемлекеттік мектеп оқушыларын оқы­туына мемлекет бекіткен міндетті білім беру бағдарламасының шеңберінен тыс, кейде мемлекеттік мек­тептерден тыс арнайы бөлінген күні рұқсат етіледі. Әсіресе, Өзбекстан Республикасының діни саясатын іске асыру тәжірибесін зерделеу қажет деп санаймыз. Ол мемлекеттің зайыр­­лы сипаты мен оның толеранттылық прин­циптеріне, яғни барлық діндерге діни төзімділікке және тең құқылы қарым-қатынасқа, мемлекеттің дінмен салауатты және сындарлы ынтымақтастықты дамытуға ұмтылысына негізделеді. Өзбекстанда да поликонфессиялық қоғам даму үстінде.

Елдің дін саласындағы тәуелсіз даму жылдарында мемлекеттік саясатта болған оң өзгерістер Өзбекстанда діни білім беру жүйесін жетілдіруге байланысты мәселелердің кең ауқымын шешуге мүмкіндік берген білім беру саласындағы түбегейлі өзгерістерге себепші болды. Мемлекеттік білім беру жүйесі оқытудың оқу бағдарламаларына орта мектептің 9-сыныбындағы «Әлем діндерінің тарихы», «Дінтану негіздері» және «Діни экстремизм мен терроризмге қарсы күрестің рухани-ағартушылық негіздері» сияқты пәндерді академиялық лицейлер мен колледждер үшін арнайы курстар түрінде қамтиды. ЖОО-ның бірінші курстарының оқу бағдарламалары «Руханилық негіздері: дінтану» пәнін қамтиды.

Бұл ретте діндердің ешқайсысына басымдылық берілмейді. Тіпті жанама болса да, қандай да бір діннің пайда болуы мен дамуы туралы жалпы, тарихи жоспар туралы мәліметтерді ұсыну мақсаты көзделетін болады. Сондай-ақ, әр оқушы мен студентке діни төзімділік, басқа конфессия өкілдеріне құрметпен қарау рухында тәрбие беруге ерекше көңіл бөлінеді. Мұндай мақсатты қызмет тұтастай алғанда сенімді және тұрақты көзқарастары бар жас ұрпақты тәрбиелеу, олардың діни экстремизм мен терроризмнің әсеріне қарсы тұра алатын дін туралы дұрыс және саналы түсінігін қалыптастыру үшін жағдай жасауға мүмкіндік береді. Өзбекстанның мемлекеттік білім беру жүйесінде жоғарыда көрсетілген пәндерді оқытумен айналысатын мұғалімдер үшін біліктілікті арттыру курстарының тұтас циклі бар. Жұмыс өтілі мен мамандығына байланысты олар ұзақ уақыт бойы, кезең-кезеңмен облыстық, ведомстволық және республикалық деңгейлерде қайта даярлау мен біліктілігін арттырудың көп сатылы жүйесінен өтеді.

Жоғарыда айтылғандардың негізінде Қазақстанда жат жалған діни ағымдарға тұрақты иммунитет қалыптастыру үшін жеткілікті зайырлы және дінтану негізінде толыққанды көп сатылы (орта білім беру мекемелерінен бастап) білім беру жүйесін құру қажет деп санаймыз. Осы ретте:

– Үкімет алдына барлық оқу орындарында дінтанумен байланысты пәндерді оқыту сапасына егжей-тегжейлі талдау жүргізуге бастамашылық ету;

– «Зайырлылық және дінтану негіздері» пәнін білімнің барлық деңгейлерінде оқытудың міндетті компоненті ретінде енгізу мәселесін қарастыру;

– Қазақстанның колледждері мен жоғары оқу орындарында Діни экстремизм мен терроризмнің ерте алдын алу үшін «Діни экстремизм мен терроризмге қарсы іс-қимылдың рухани-ағартушылық негіздері» пәнін арнайы курс түрінде қарастыру»;

– Қазақстанның оқу орындарында қайта даярлау мен біліктілікті арттырудың көп деңгейлі жүйесін енгізу (жұмыс өтілі мен мамандығын ескере отырып));

– Дінтанушылар мамандарын даярлауды жүзеге асыратын Қазақстанның жоғары оқу орындарында аттас оқытушыларды шығаруды қарастыру орынды деп санаймыз.