Оңашадағы онлайн ойлар

  • 21.08.2017
  • 1131 рет оқылды
  • 2

Шархан ҚАЗЫҒҰЛ,
журналист

Жылай бергеннен де жыртығымыз жамалмайтынына көзіміз анық жетті. Жалған намыс та жоғымызды тауып бермейтіні белгілі болды. Бірімізді біріміз жоққа шығарғаннан да көсегеміз көгеретініне күмәніміз күшейіп келеді. Десек те, әр нәрсені өз атымен атау ғана абырой әперетінін әлімсақтан білетін халық емес пе едік?! Шыбын жанын шүберекке түйіп жүріп шындықты айтқан Махамбеттей ақынын қарсыласымен қасық қаны қалғанша қақтығысқан Исатайдай батырымен бірдей бағалаған қазақ едік-ау. Сол қасиетімізден айдың-күннің аманында неге айырылуымыз керек?! Өмір реалийлерін қабылдай білген халық ғана биікке көтеріле алады. Ал, ақиқаттан алшақтаған сайын арымыздан айырыла беретініміз айтпаса да түсінікті.

***
Мәңгілік мүдде деген не? Әлемдік аренада бәсекелес бола білу. Ешкімге есе жібермеу. Мемлекеттілігіңді басқалардың елдік қасиеттерімен толықтыру. Жат жұрттың жақсы артықшылығын өзіңнің кем-кетігіңді жамауға пайдалану. Айтары жоқ, ешкімге жалтақтамайтын да, басқаға ауыз салмайтын да ел болу – ардың ісі. Бұл қазақ мемлекеті үшін де, орыс мемлекеті үшін де, кез-келген мемлекет үшін де бұлжымас қағида екені рас. Ұлттық тұрғыдан алғанда басқалай болуы мүмкін де емес.
Бірақ, тарихи әдеті бар ел тарихи әдетіне баспай тұрмайды. Содан сақтану керек. Қалай сақтанасың? Жалтақтамауды үйрену керек. Жалтақтамау үшін не істемек керек? Мықты бол! Қайтсең күшті болмақсың? Қайтсең ауыз салдырмайсың? Бір тілде сөйлегенде. Бұл жерде сөздің тура мағынасында да, ауыспалы мағынасында айтып отырмыз. Бір болу – ардың ісі. Бірлікте болу да – әрқайсымыздың жекелей алғандағы арымыздың ісі.
***
Талант астамшылығының ең сорақысы – дарынға малданып, білімге ұмтылмау. Талант не бар, не жоқ. Ол қолдан жасап ала қоятын ойыншық емес. Білім де солай. Бірақ, білімді болуға болады. Өмір бойы оқысаң.

***
Дүниедегі ең сорақы нәрсе – қасаңдық. Біздің түбімізге бір нәрсе жетсе, тома­ғатұйықтық жетеді. Осыдан арылу қиын болып тұр.
Шынында да Абай орыс әдебиетін мойындамаса, философияның көгіне көтеріле ала ма?
Капица «английский мальчик» болмағанда, бір телехабарды жүргізгені үшін Мемлекеттік сыйлыққа ие бола алмас еді-ау.
***
Майлықожа бір термесінде «Көштің көркі түйе ғой. Шыңырауға қауға байлап бақ» дейді. Осы сөздің астарына жете үңілмейміз бүгін. Әйтпесе, асыл туған ұл-қыздарымыздың қадір-қасиетін тірі кезінде бағалай білер едік-ау. Әр адамды жете бағалауға, әр адамды жете құрметтеуге қол жеткізсек, керемет қоғам сол болмас па?!
***
Қазақстанның әлем алдындағы ең мықты көзірі не десе, мен айтар едім: бейбіт өмірсүйгіштігі. Бұл өзі жалпы қазақтың қанындағы ең бірінші жақсы қасиет деп ойлаймын. Қазыбек атам айтып кеткен: «Біз – қазақ деген… /Дәм-тұзды ақтай білген, /Достықты сақтай білген, /Ешкімге соқтықпаған елміз!».
Қазақтың көк найза ұшына күдері үкі тағып қоюында қаншама философия жатыр десеңізші. Сөз ұқпайтын паңдарға да қанға – қан, жанға – жан алатынын жасырмаған бабаларымыз. Кек алуға келгенде тек отыра алмайтынын да қадап айтқан қазақ. Бірақ, өзі бірінші болып ешкімнің «огородына» түспеген.
***
Баяғыда Арал толысып тұрған ша­ғында анау Қарақалпақстан жағынан бір құс үш баласын алып ұшып шыққан екен. Орта жолда әбден қанаты талған ана құс балаларына қарап: «Сендерді арғы бетке арқамды ойып алып бара жатырмын. Сендер маған не жақсылық көрсетесіңдер?» деп сынапты. Сонда, екі үлкен баласы шешелерін алтынмен аптап, күміспен күптейтінін айтып безек қағыпты. Ал, кіші баласы: «Шеше, сені де ата-анаң бағып-қақты. Соларға өзің не ұшпақ көрсеттің? Ештеңе. Сондықтан, балаларың да сені үлде мен бүлдеге бөлеуге уәде беретіндей ме?! Ертең сен секілді мен де ана боламын. Өмірім балаларымды өсірумен өтеді де кетеді» деген екен. Әбден қалжырап келе жатқан ана құс үлкен екі баласын суға тастап жіберіпті де, анық сөйлеген кенжесін арғы бетке аман-есен жеткізіпті. Біздің күйбең тіршілігіміз тек сол бала-шағаның өз қолын өз аузына жеткізу үшін берілгеніне барған сайын көзім жете түседі. Кәдімгі қазақы пәлсапаның көкесі осы-ау деймін. Басқасын білмей тұрмын.

***
Кейбір депутаттар ішіңді пыстырмайды. Аракідік «номер» лақтырып отырады. Кеше теледидардан көзім шалып қалды, «халық қалаулысы» деп айта алмайсың, бір «партия қалаулысы» заңнамаларды аударушыларға тиісіп отыр. «Заңды тұлға», «Жеке тұлға» дегендер оның ойынша дұрыс аударылмапты-мыс. Жерден жеті қоян тапқандай, осының бәрін керемет бір іскерлікпен майпаздап айтты. Әбден күйгенім-ай!
Сонда не, оның ойынша, «физическое лицо» дегенді «жеке бет» деуіміз керек пе? Әлде «дене адам» деуіміз керек пе? Ойбай-ау, адам деген білмейтін шаруасына тұмсығын тықпай отырмай ма? Экономикалық терминдердің ішінде осыдан сәтті шыққан аударманы білсем не дейсіз? Әдемі нәрсені бүлдіргісі келіп, «шабыты қозған» депутатқа басқа істейтін іс қалмаған ба?
Дәл осы депутат заңдарды қазақ тілінде дайындауды қашан қолға алатынымызды айтып шырылдаса, онда әңгіме басқа болар еді-ау! Амал қанша, көпшіліктің оларды түсіне бермейтіні осындай одағайлықтардан болар деген қорытындыға келдім.
***
Испандықтарға риза боламын. Бір ғана боғауыз сөз қолданады. «Пута» деген жалғыз түбірмен ит-теріңді басыңа қаптай салады. Басқа боқтау қолданбайды. Ал, бізде ше? Не айтарымды білмей отырмын… Әр регионның эксклюзивті өз боқтасуы бар. Ақтаулықтардікі «А-дан» басталады, шымкенттіктердікі «Ш-дан» басталады, алматылықтардікі «Ә-ден» басталады. Осылай кете береді. Барып тұрған калейдоскоп!
Ал, жекелеген адамдарымыздың осы саладағы «творчествосы» тіптен таң қалдырады. Бұл жерде форма мен контенттің сан алуандылығына сүрінетініңіз сөзсіз.

***
«Адамдар рухани азып барады» деп жар салушылар көбейді қазір. Жазушылар «ешкім кітап оқымайды» деп қамығады, журналистер «ел газетке жазылуды қойды» деп күйінеді. Бізде қоғамды кінәлаудан гөрі адамды кінәлау басым.
Қазір «май берсең де жей беретін» социализм заманы емес. Адамдар мифологиялық идеяларды енді ешқашан қабылдамайтыны белгілі болып отырған кездің өзінде де біз ескі сүрлеуден әлі шыға алмай келеміз. Өкінішті!

***
Біздің қоғамымызда этикалық нигилизм басымдық алғанға ұқсайды. Ол жалпыадамзаттық моральды, тұтастай алғанда ізгіліктің барын жоққа шығарады. Пессимизмге апарып тірейтін осы жол адамның өзіне деген сенімін жоғалтуына әкеліп соғады. Сенімсіздік пайда болған жерде кез-келген адам міндетті түрде маскировкаға барады. Ал, бұл өз кезегінде біз күнде автобустан көріп жүрген жасанды эгоизмді тудырмай қоймайды. Жасанды дейтін себебіміз, ол – құнардан қалқиып шыққан эгоизм емес, тақыр жерде тұрған эгоизм.
Қарапайым түсіндірсек, шылқыған шонжардың өркөкіректігі байлықтың буына негізделетіні рас. Ал, кондуктор мен қабылдау бөлмесінде отырған шынашақтай қыздың тәкаппарлығы неге негізделгені көп жағдайда түсініксіз. Айналып келгенде, бұл эгоизм жалған намысқа ғана құрылып тұр. Басқа ештеңе де емес.
***
Кухняда отырып, жердің түбіндегі әкім-қараны сынауға шеберміз. Қарапайым мысал. Болар-болмас мекеменің толар-толмас бастығының жаман жақтарын айтуға дәті бармайтын қызметкер облыстың әкімін жерден алып, жерге сала беретін болды. Сол әкім күндердің күнінде сол ұжымға келе қалса, жұмған аузын ашпайды. Мұны «виртуальды батырлық» деген эксклюзивті терминмен атағым келіп тұр.
Виртуальды батырлық, енді, өзінің тұрақты мекен-жайын компьютерден тапты. Сайттарға кіріп, кез-келген адамды түкке алғысыз етіп тастауды меңгеріп алғанымызбен, астына аты-жөнімізді жазудан сескеніп отыратынымызды жасырып не керек. Порталдарды есеп айырысу плацдармы ретінде пайдаланатын болдық. Осыдан кейін көпшілігіміздің ішкі мәдениетіміз қандай дәрежеде екенін компаға кіріп, дәлелдеуге алты-ақ секунд жетіп жатыр. Сөз бостандығы ең алдымен тасада тығылып қолданылмайтындығымен бостандық категориясына жатқызылады.
Осы тұста оппоненттерім Тойнбидің «вызов – ответ» теориясын алдыма көлденең тартатынын сезіп отырмын. Иә, биліктің кей жағдайда баспасөз бостандығын белден басып кететіні бумеранг болып оралатыны – кездейсоқтықтан бұрын заңдылық. Қара мысықты да бұрышқа тыға берсең, бір күні бетіңді тырнауы мүмкін. Алайда, қарсы жауаптың да қашанда азаматтық мәдениет аясында айтылғанын қалар едім. Қай істе де жер тепкілемей жөн сөз айтылса, жүйесін табары талай дәлелденген. Қайсар қазақ қашан да сөзге тоқтаған. Иелі сөзге. Жүйелі сөзге.
Иесіз сөзге, жүйесіз сөзге құлақ аспайтын қазақ мұндайда басқа мақалына жүгінген: «Кісі ақысын жіберсең де, сөз ақысын жіберме». Ең басты кілтипан жөн-жосықсыз бөсе бермей, кісілік келбетпен сөз айта алмауымызда жатқанын ескеретін уақыт келді.

***
Қазақстан сияқты елде мемлекеттік тілді тұншықтырып тұрған айбарлы орыс тілі ешқашан құрымайтынына ешкімнің шүбә келтірмесі белгілі. Осыған қарамастан Ресейдің билік басында отырған мүйізі қарағайдай азаматтары (шын көңілімізден айтып отырмыз, тілі үшін шырылдаған кез-келген ұлтты мадақтау керек) айқай-аттанға басып жатыр: «Орыс тілін Ресейде болсын, басқа елде болсын, акцентпен бұрмалап сөйлейтіндермен ымырасыз күресуіміз қажет». Ал, керек болса! Ешкім ренжіп жатқан жоқ. Ал, біз ше? Біз әзірге мұндай мәлімдеме жасауға дәрменсізбіз: «Ойбай, бұл деген – ущемление прав человека».
Мен айтар едім, иә, бұл – ущемление. Қазақтар үшін. Оны жасап отырған да өзіміз. «Соқыр десең Құнанбай қажыға тиеді» демекші, айналып келгенде бәріне қазақтардың өздері кінәлі. Айналайындар-ау, Елбасының өзі айтқан жоқ па: «Қазақтар, бір-біріңмен қазақша сөйлесіңдер». Бұдан артық қандай команда керек?
Жоқ, біз жеті қазақ жиналып, жете­міз жеткенше тыраштанып орысша шүлдірлейміз. Таза орысша сөйлейтін қазақтарды қоя тұрып, кеше ғана ауылдан келген қара домалақтарымыз «склонениелері» төрт аяғынан ақсап жатқанымен шаруасы жоқ, орысша сөйлеген болып күйдіріп отырған жоқ па?!

***
Біздің егде тартқан ағаларымыз жасының үлкендігін саудалауды әбден меңгеріп алды: «Әй, мен деген әкеңдей адаммын ғой, айналайын-ау! Ең болмаса, жасымды сыйласайшы!» Бұған мен «Казахский возростной синдром» деген диагноз ойлап таптым. Меніңше, осының бәрі – осалдықтың белгісі. Даналық дарымаған қария шынында да әміршіл келеді. Әкіреңдеп тұрады. Ең сүйкімсіз көрініс осы.

***

«Нұр Астана» мешітінің кіре берісінде аяқ киім киюге арналған «ложканы» шынжырлап қойыпты. Түсінбедім. Аллатағалаға сенім білдіруге келген адамдарға да сенбеуді шығарған ба дін қызметшілері? Құдай өзің сақтай гөр!
***
Біз осы балаларымызды дұрыс тәр­биелеп жүрміз бе? Ылғи тыйым салып баланы өсіру – абырой әпермейтін шаруа. Ұлы Қазан көтерілісіне дейінгі әдебиеттерді қарап отырсаң, қазақ баласы еркін өскенін байқайсың. Төле биге келіп ойын айтқан жас баланы үлкен биіміз бетінен қаққан емес. Басқа билеріміз де солай болған.
Тыйым салып тәрбиелеу – құлдық психологиядан пайда болған үрдіс. Енді, егеменді ел болғанда балаларымызды еркіндікке тәрбиелеуге не кедергі? Ме­ніңше, қазіргі заманғы ата-аналарға балаларын тәрбиелеуге көңіл бөлмей-ақ қойғаны жөн сияқты.
Әрине, мен бұл сөйлемді ирониямен айтып отырмын. Қазіргі балаға тек өзіңнің күнделікті тіршілігімен ықпал ете аласың. Сөзбен емес, ісіңмен. Лениннің «Слово тоже дело» деген қағидасы дәл осы тәрбие мәселесінде жүрмейтініне әбден көзім жетті.
***
Қарапайым жазуды Бердібек Соқпақ­баевтан, еуропаша жазуды Марат Қабан­­баев­тан үйрендім. Әсіресе, Бердібек аға­ның әңгімелері мен Мараттың «Тентек тіркестерін» аракідік оқып отыру әдетке айналды. Жалпы, көркем әдебиет – шынайы вымыселмен шебер жазылған өмір көрінісі дегенмен, Бердібек Соқпақбаевтың шығармаларын еш вымыселсіз жазылса да проза жанрының шедеврлері ретінде қабылдайсың. Шын шеберлік деп осыны айтар болар. Талант құпиясы осында жатыр. Ал, Марат публицистиканы көркем әдебиеттің планкасына көтере білген ойшыл ретінде мәңгі есте сақталады. Марат – көркем әдебиетті публицистиканың тілімен жазып бүлдіретін көп жазушылардың антипоты.

***
Кейбір бастықтардың орынтағынан құласа, жүрегі ауырып, ауруханаға түсіп қалатыны, тіпті, миыма кірмей қойды. Жақын адамы қайтыс болғанда мұндай болмайды. Ал, қайдағы бір кресло үшін инфаркт алып тынады. Қызық! Ойбай-ау, оны әке-шешесі өмір бойы бастық болып отырсын деп тумаған шығар?!

(Соңы. Басы өткен санда)

Алдыңғы «
Келесі »

2 Пікір бар

  1. Қоғамға қозғау салатын қадау-қадау, сүбелі ойлар жазылыпты. Өтіріктің бет пердесін сыпырғандай жазыпты Шархан ҚАЗЫҒҰЛ ағамыз. КЕРЕМЕТ

  2. “«Нұр Астана» мешітінің кіре берісінде аяқ киім киюге арналған «ложканы» шынжырлап қойыпты. Түсінбедім. Аллатағалаға сенім білдіруге келген адамдарға да сенбеуді шығарған ба дін қызметшілері? Құдай өзің сақтай гөр!” депті ағамыз. Бұл әрекет – “Аллатағалаға сенім білдіруге келген адамдарға сенбеу” емес, керісінше, басқа мақсатпен (ұрлық үшін) келген, “сенімі жоқ” пенделерден сақтану шарасы ғана!…

Пікірлерге тыйым салынады.

Мұрағат

error: Content is protected !!